Sự chênh lệch lạm phát lương thực khổng lồ giữa Nga và phần còn lại của thế giới không chỉ là một hiện tượng thống kê xa xôi, mà nó đang tạo ra những cơn chấn động trực tiếp đến mâm cơm của hàng trăm triệu người dân Đông Nam Á. Với nút thắt cổ chai tại eo biển Hormuz và Biển Đỏ làm tê liệt chuỗi cung ứng phân bón và đẩy chi phí vận tải lên cao, ASEAN đang phải đối mặt với áp lực lạm phát nhập khẩu chưa từng có. Tuy nhiên, trong bức tranh vĩ mô đầy u ám, Việt Nam lại nổi lên như một điểm nghẽn chiến lược với vị thế lưỡng cực: một mặt gánh chịu chi phí đầu vào tăng vọt, mặt khác lại nắm giữ chìa khóa an ninh lương thực (gạo) của thế giới.
Khu vực Đông Nam Á (ASEAN) với hơn 680 triệu dân là một trong những khối kinh tế năng động nhất, nhưng lại có một điểm yếu là sự phụ thuộc nặng nề vào vật tư nông nghiệp và ngũ cốc nhập khẩu. Các quốc gia như Indonesia, Philippines, Thái Lan và Malaysia có nền nông nghiệp quy mô lớn nhưng lại phụ thuộc vào nguồn phân bón nhập khẩu (urê, kali, DAP). Sự gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông (do kẹt eo biển Hormuz) khiến chi phí canh tác cọ dầu, cao su, mía đường và lúa gạo tăng phi mã. Khi nông dân giảm bón phân để tiết kiệm, năng suất mùa vụ cuối năm 2026 chắc chắn sẽ sụt giảm, tạo ra chu kỳ thiếu hụt cục bộ.
Trừ gạo, Đông Nam Á không tự chủ được lúa mì và ngô. Lúa mì là nguyên liệu chính cho bánh mì, mì gói – những thực phẩm thiết yếu của người dân có thu nhập thấp và trung bình. Việc cước phí vận tải từ châu Âu và châu Mỹ qua khu vực Biển Đỏ tăng vọt (do chi phí bảo hiểm và định tuyến lại qua Nam Phi) đã đẩy giá bột mì và ngô tại các cảng Đông Nam Á lên mức kỷ lục.
USD suy yếu trên quy mô toàn cầu nhưng lạm phát hàng hóa lại tăng, khiến ngân hàng trung ương các nước ASEAN rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu tăng lãi suất để đối phó lạm phát, tăng trưởng kinh tế sẽ bị bóp nghẹt; nếu giữ lãi suất thấp, đồng nội tệ sẽ mất giá tương đối so với giá hàng hóa thế giới. Các chính phủ buộc phải tung ra các gói trợ giá lương thực, gây thâm hụt ngân sách nghiêm trọng.
Trái ngược với sự thụ động của nhiều quốc gia khác, Việt Nam bước vào đợt bão giá năm 2026 với một cấu trúc kinh tế nông nghiệp vô cùng đặc thù. Tác động của cuộc khủng hoảng này chia nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam thành hai mảng sáng tối rõ rệt.
Áp lực lạm phát
Dù là cường quốc xuất khẩu nông sản, Việt Nam lại phụ thuộc khâu đầu vào, đặc biệt là thức ăn chăn nuôi và vật tư. Ngành chăn nuôi lợn và gia cầm của Việt Nam phụ thuộc tới 60-70% vào nguyên liệu nhập khẩu (ngô, đậu tương, khô dầu). Khi tuyến đường biển bị gián đoạn và giá nông sản Mỹ, Nam Mỹ tăng do cước vận tải, giá thức ăn chăn nuôi trong nước sẽ lập tức leo thang. Điều này sẽ đánh trực tiếp vào giá thịt lợn – mặt hàng chiếm tỷ trọng lớn trong rổ tính Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của Việt Nam. Hệ quả là lạm phát mâm cơm sẽ hiện hữu rõ rệt đối với người lao động.
Dù đã có các nhà máy sản xuất phân đạm (như Đạm Phú Mỹ, Đạm Cà Mau), Việt Nam vẫn phải nhập khẩu phần lớn phân Kali và DAP. Việc thiếu hụt nguồn cung từ Trung Đông và sự gián đoạn logistics khiến chi phí sản xuất lúa, cà phê, trái cây tăng mạnh. Nông dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên sẽ thấy biên lợi nhuận của mình bị giảm đáng kể trước khi kịp hưởng lợi từ giá bán đầu ra.
Cơ hội xuất khẩu
Ở chiều ngược lại, sự thiếu hụt lương thực toàn cầu lại kích hoạt lợi thế tuyệt đối của Việt Nam trong chuỗi cung ứng. Khi lúa mì và ngô trở nên quá đắt đỏ hoặc khan hiếm, người tiêu dùng tại châu Á và châu Phi sẽ chuyển sang gạo như một mặt hàng thay thế tất yếu. Ấn Độ – quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất – thường có xu hướng đóng cửa xuất khẩu để bảo vệ thị trường nội địa khi có khủng hoảng. Điều này biến Việt Nam (cùng Thái Lan) trở thành nhà cung cấp lớn nhất. Giá gạo xuất khẩu của Việt Nam có thể dễ dàng phá vỡ các đỉnh lịch sử mới, mang lại nguồn thu ngoại tệ khổng lồ. Cà phê (đặc biệt là Robusta), hồ tiêu và hạt điều của Việt Nam cũng sẽ hưởng lợi từ sự đứt gãy cung ứng toàn cầu. Khi logistics toàn cầu khó khăn, các nhà nhập khẩu từ châu Âu và Trung Quốc có xu hướng gom hàng dự trữ, đẩy giá các mặt hàng nông sản công nghiệp này tăng vọt.
Tình trạng thiếu hụt toàn cầu buộc các đối tác truyền thống phương Tây và Trung Đông phải tìm kiếm nguồn cung ứng ổn định hơn tại khu vực châu Á. Cá tra, tôm và các sản phẩm nông nghiệp chế biến sâu của Việt Nam có cơ hội ký kết được các hợp đồng dài hạn với giá trị cao hơn.
Đối mặt với tình trạng “vừa là nạn nhân, vừa là người hưởng lợi”, Chính phủ Việt Nam trong năm 2026 sẽ phải thực hiện cân đối chính sách vĩ mô. Việt Nam không thể xuất khẩu gạo ồ ạt vô tội vạ để thu ngoại tệ mà bỏ mặc an ninh lương thực trong nước. Bài toán đặt ra là phải tính toán kỹ lưỡng lượng gạo dự trữ quốc gia, đảm bảo giá gạo nội địa không tăng quá sốc, sau đó mới cấp hạn ngạch xuất khẩu phần thặng dư với giá cao.
Trong bối cảnh Trung Đông bất ổn, Việt Nam buộc phải chuyển hướng tìm kiếm nguồn cung phân bón và thức ăn chăn nuôi từ các thị trường khác, hoặc tăng cường đàm phán thương mại trực tiếp (G2G) với Nga hoặc Trung Quốc để đảm bảo nguồn cung đầu vào ổn định với giá chiết khấu. Việt Nam cần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp. Đây sẽ là cú hích bắt buộc để nông nghiệp Việt Nam giảm sự phụ thuộc vào thế giới. Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp làm phân bón hữu cơ, hoặc sử dụng nguồn nguyên liệu sẵn có trong nước thay thế một phần thức ăn chăn nuôi nhập khẩu, sẽ trở thành ưu tiên bắt buộc, không chỉ là lời kêu gọi khẩu hiệu.
Có thể nói,
Cuộc khủng hoảng giá lương thực đầu năm 2026 đang định hình lại bản đồ thương mại nông nghiệp toàn cầu. Đối với Đông Nam Á, đây là một thách thức lớn đe dọa trực tiếp đến lạm phát và ổn định xã hội. Riêng với Việt Nam, nền kinh tế đang đứng trước một thử thách vô cùng lớn.
Nếu quản trị tốt, Việt Nam không chỉ bảo vệ được người dân trước cơn bão lạm phát nhờ nền tảng tự chủ lương thực cơ bản, mà còn có thể tận dụng thời cơ để gia tăng thị phần xuất khẩu, thu về hàng chục tỷ USD ngoại tệ. Tuy nhiên, nếu không giải quyết được bài toán chi phí đầu vào (vật tư, thức ăn chăn nuôi) và quản lý logistics yếu kém, lợi nhuận từ xuất khẩu sẽ bị triệt tiêu hoàn toàn bởi lạm phát nội địa, và người nông dân vẫn sẽ là đối tượng chịu thiệt thòi nhất trong chuỗi giá trị.