Trong 25 năm qua, mức tiêu thụ năng lượng sơ cấp của nhân loại đã tăng gấp 1,6 lần. Tuy nhiên, đằng sau những khẩu hiệu rầm rộ về “chuyển dịch xanh”, cấu trúc nền tảng của hệ thống năng lượng toàn cầu lại không thay đổi nhiều. Hôm nay, giống như năm 2000, nền kinh tế thế giới vẫn vận hành dựa trên ba trụ cột chính: dầu mỏ, khí đốt và than đá. Chúng tiếp tục chiếm hơn 80% tổng năng lượng con người tạo ra. Thế giới đang bước vào một ngã rẽ nguy hiểm: kỷ nguyên của sự thiếu hụt năng lượng mãn tính.
Bất chấp cuộc Thập tự chinh toàn cầu nhằm loại bỏ than đá, tỷ trọng của nó trong cán cân năng lượng hành tinh thậm chí còn tăng lên, tương tự như khí đốt. Loại nhiên liệu duy nhất thực sự giảm tỷ trọng trong những thập kỷ gần đây là dầu mỏ – loại năng lượng sơ cấp đắt đỏ nhất. Sự đắt đỏ này không chỉ nằm ở giá thành mỗi đơn vị năng lượng mà còn ở tính chiến lược: với nhiều quốc gia, dầu mỏ là nguyên liệu nhập khẩu, tạo ra sự phụ thuộc chí mạng nếu chuỗi cung ứng đứt gãy.
Bất chấp những nỗ lực mang tính hệ thống nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu, thế giới một lần nữa chứng minh sự yếu kém trước một cuộc khủng hoảng năng lượng mới. Mặt khác, bức tranh không đồng nhất ở mọi khu vực.
Mỹ và Trung Quốc đang cho thấy khả năng chống chịu vượt trội. Mỹ, nhờ cuộc cách mạng đá phiến, đã trở thành nước xuất khẩu dầu ròng trong những năm gần đây. Những biến động địa chính trị hiện tại không mang lại mối đe dọa thiếu hụt năng lượng vật lý cho nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Trung Quốc lại thể hiện sự chuẩn bị theo một cách khác. Quốc gia này đã phát triển mạnh mẽ hệ thống giao thông công cộng và xe điện, giảm thiểu sự phụ thuộc của người dân vào xăng dầu. Đáng chú ý hơn, Bắc Kinh đã âm thầm tích lũy hơn 1 tỷ thùng dầu trong các kho dự trữ chiến lược và thương mại – khối lượng tương đương với kho dự trữ của toàn bộ các nước thành viên Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cộng lại. Lượng dầu này mang lại cho Trung Quốc một bộ đệm từ 6 tháng đến một năm để thích nghi với bất kỳ cú sốc nguồn cung nào. Họ đã kịp thời hoàn thành quá trình công nghiệp hóa trong một “cửa sổ lịch sử” rất ngắn của sự dư thừa năng lượng giá rẻ.
Ngược lại, Châu Âu và Ấn Độ đang bước vào tâm bão năng lượng với những điểm yếu bị phơi bày. Châu Âu vừa trải qua cú sốc đứt gãy liên minh năng lượng với Nga. Hậu quả đã rõ ràng: tình trạng phi công nghiệp hóa đang diễn ra. Các nhà máy hóa chất, luyện kim, sản xuất phân bón lần lượt đóng cửa do chi phí năng lượng vượt quá ngưỡng chịu đựng. Phản ứng của giới chức châu Âu vẫn quẩn quanh ở các giải pháp ngắn hạn: trợ cấp nhà nước, thắt lưng buộc bụng và hy vọng vào sự ổn định của Eo biển Hormuz. Nếu không có nguồn năng lượng thay thế khả thi, giải pháp cuối cùng để cân bằng thị trường ở châu Âu sẽ là sự suy thoái: không có công nghiệp thì không còn nhu cầu nhập khẩu năng lượng.
Ấn Độ lại là một câu chuyện của sự trễ nhịp. Quốc gia tỷ dân này vừa mới nếm thử hương vị của sự phát triển nhờ dầu và khí đốt quy mô lớn thì cánh cửa năng lượng giá rẻ đóng lại. Ấn Độ đã chậm chân vài thập kỷ so với Trung Quốc. Với một nền kinh tế đang khát năng lượng để công nghiệp hóa, việc chuỗi cung ứng từ Trung Đông đứt gãy sẽ giáng những đòn nặng nề. Tăng trưởng kinh tế sẽ chững lại, thâm hụt thương mại và lạm phát tiền tệ sẽ tăng vọt. Khi mùa nóng đến, tiêu thụ điện đạt đỉnh, hệ thống điện vốn đã chắp vá của Ấn Độ sẽ lại đối mặt với nguy cơ sụp đổ.
Thế giới đang định hình một cán cân năng lượng mới. Sự cân bằng này sẽ không đạt được nhờ tăng trưởng sản xuất nhiên liệu hóa thạch như nhiều thập kỷ trước, mà bằng cách phá hủy nhu cầu tiêu thụ tại những khu vực thiếu tự chủ như Châu Âu và Ấn Độ.
Việt Nam đang ở đâu trong bàn cờ năng lượng đầy biến động này? Giống như Ấn Độ, Việt Nam đang trong giai đoạn vàng của công nghiệp hóa và đô thị hóa, đồng nghĩa với việc độ đàn hồi năng lượng (tốc độ tăng trưởng nhu cầu năng lượng so với tốc độ tăng trưởng GDP) ở mức rất cao.
Một thực tế không thể phủ nhận là Việt Nam đã chuyển từ một nước xuất khẩu ròng năng lượng (xuất khẩu than, dầu thô trong những năm 2000) sang vị thế phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu. Các mỏ dầu khí truyền thống đang trong giai đoạn suy giảm sản lượng. Trong khi đó, nhu cầu than cho các nhà máy nhiệt điện và sắp tới là Khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) theo Quy hoạch điện VIII (PDP8) đòi hỏi nguồn ngoại tệ khổng lồ để nhập khẩu.
Tình trạng thiếu điện cục bộ tại miền Bắc vào mùa hè năm 2023 là hồi chuông cảnh báo rõ ràng nhất về giới hạn của hệ thống năng lượng quốc gia. Khi nền kinh tế toàn cầu đối mặt với tình trạng thiếu hụt năng lượng mãn tính và rủi ro địa chính trị tại Trung Đông leo thang, Việt Nam đối mặt với ba rủi ro lớn:
- Phụ thuộc vào than và LNG nhập khẩu khiến chuỗi sản xuất điện dễ bị đình trệ nếu tuyến đường biển gặp sự cố.
- Chi phí năng lượng tăng cao sẽ ăn mòn năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam, làm tăng lạm phát và thâm hụt thương mại.
- Năng lượng tái tạo (điện mặt trời, điện gió) phát triển bùng nổ nhưng lại thiếu tính ổn định. Nền kinh tế công nghiệp vẫn cần than và khí đốt để duy trì hoạt động 24/7.
Việt Nam đang đứng trước nguy cơ rơi vào tình cảnh tương tự Ấn Độ: Cần một nguồn năng lượng khổng lồ, giá rẻ để bứt phá thu nhập trung bình, nhưng lại phải đối mặt với một thế giới mà năng lượng ngày càng đắt đỏ và khan hiếm.
Trong bối cảnh thế giới chia rẽ và các nguồn cung truyền thống trở nên bấp bênh, hợp tác với Liên bang Nga – một siêu cường năng lượng toàn cầu – mang lại cho Việt Nam những giá trị chiến lược mang tính bước ngoặt. Mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện và nền tảng lịch sử vững chắc là lợi thế lớn để Việt Nam tận dụng sự hợp tác này.
Đảm bảo nguồn cung năng lượng sơ cấp ổn định
Nga hiện đang chuyển hướng mạnh mẽ sang thị trường châu Á sau khi cắt đứt với châu Âu. Việt Nam có thể tận dụng cơ hội này để đàm phán các hợp đồng cung cấp dầu thô, than đá và đặc biệt là LNG dài hạn với mức giá ưu đãi. Việc đa dạng hóa nguồn cung từ Nga sẽ giúp Việt Nam giảm thiểu rủi ro khi thị trường Trung Đông bất ổn, đồng thời tạo ra một “bộ đệm” giá cả chống lại các cú sốc trên thị trường giao ngay.
Khai thác và phát triển các mỏ dầu khí mới
Hợp tác thượng nguồn (thăm dò và khai thác) với các tập đoàn Nga như Zarubezhneft, Gazprom hay Novatek tại thềm lục địa Việt Nam không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn có ý nghĩa địa chính trị sâu sắc. Nga sở hữu công nghệ khoan biển sâu và kinh nghiệm dày dặn, giúp Việt Nam tối ưu hóa sản lượng các mỏ đang suy giảm và đánh thức các mỏ khí tiềm năng mới, cung cấp nhiên liệu nội địa cho quá trình chuyển đổi năng lượng.
Cơ hội điện hạt nhân
Điện hạt nhân là nguồn năng lượng chạy nền sạch và duy nhất có khả năng thay thế nhiệt điện than ở quy mô lớn. Dù Việt Nam đã tạm dừng dự án điện hạt nhân Ninh Thuận vào năm 2016, nhưng trước áp lực về an ninh năng lượng và cam kết Net Zero vào năm 2050, việc xem xét lại loại hình năng lượng này là hoàn toàn có cơ sở. Rosatom của Nga hiện là đơn vị dẫn đầu thế giới về công nghệ lò phản ứng hạt nhân, bao gồm cả các lò phản ứng module nhỏ (SMR) linh hoạt và an toàn. Hợp tác với Nga có thể giúp Việt Nam xây dựng nền tảng năng lượng an toàn, không phát thải và độc lập trong dài hạn.
Chuyển dịch năng lượng tái tạo
Nga không chỉ mạnh về năng lượng hóa thạch mà các doanh nghiệp Nga cũng đang tích cực tìm kiếm cơ hội đầu tư vào điện gió ngoài khơi tại Việt Nam. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm xây dựng công trình biển của Nga và tiềm năng gió ngoài khơi khổng lồ của Việt Nam là một điểm sáng mới trong quan hệ song phương.
Thế giới đang khép lại kỷ nguyên của năng lượng rẻ và dồi dào. Cấu trúc địa chính trị năng lượng mới sẽ được định hình bởi sự kiên cường của những quốc gia tự chủ được nguồn cung, và sự suy thoái của những quốc gia phụ thuộc.