Khi những báo cáo gần đây chỉ ra rằng Indonesia – đầu tàu kinh tế ASEAN – chỉ còn đủ dự trữ nhiên liệu trong 25 ngày, một sức nặng khủng hoảng đang hiện rõ. Đối với Việt Nam, quốc gia có độ mở kinh tế lớn và đang trong quá trình công nghiệp hóa mạnh mẽ, sự sụp đổ dây chuyền từ người láng giềng Indonesia không chỉ là một tin tức quốc tế, mà là một bài toán sinh tồn về chi phí và chuỗi cung ứng.
Để so sánh, Hàn Quốc có thể cầm cự hơn 200 ngày, Trung Quốc hơn 130 ngày. Sự chênh lệch này cho thấy một lỗ hổng chiến lược to lớn. Indonesia, từ một quốc gia xuất khẩu dầu mỏ, giờ đây lệ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu để vận hành nền kinh tế 270 triệu dân. Khi Hormuz bị phong tỏa, dòng dầu từ Trung Đông bị cắt đứt, Indonesia sẽ rơi vào trạng thái đói năng lượng. Điều này dẫn đến sự hoảng loạn trên thị trường tài chính khu vực, đẩy giá dầu thô Brent và WTI lên những cột mốc không tưởng. Và đó chính là điểm bắt đầu cho những “gánh nặng” mà Việt Nam phải gánh vác.
Việt Nam có độ trễ nhất định so với Indonesia nhờ nguồn dầu thô nội địa và hai nhà máy lọc dầu lớn (Nghi Sơn và Bình Sơn). Tuy nhiên, chúng ta vẫn nhập khẩu hơn 70% dầu thô đầu vào cho sản xuất xăng dầu thành phẩm. Cú sốc từ Indonesia sẽ kích hoạt các hệ lụy sau:
Vận tải là ngành đầu tiên và chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Chi phí nhiên liệu thường chiếm từ 35-40% giá thành vận tải. Giá xăng dầu tăng vọt sẽ đẩy cước phí xe tải, xe container lên cao. Điều này trực tiếp làm tăng giá hàng hóa tiêu dùng tại các chợ và siêu thị. Các hãng hàng không vốn dĩ nhạy cảm với giá nhiên liệu bay (Jet A1) sẽ phải áp phụ phí xăng dầu, làm giảm nhu cầu du lịch và giao thương quốc tế.
Việt Nam là công xưởng của thế giới với các ngành thâm dụng năng lượng như thép, xi măng, dệt may và da giày. Mặc dù chúng ta đang chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, nhưng nhiệt điện (than và khí) vẫn đóng vai trò nền tảng. Khi giá dầu tăng, giá khí và giá than thế giới thường có xu hướng tăng theo (mối tương quan thuận) sẽ gây áp lực lên chi phí sản xuất điện, từ đó làm tăng hóa đơn tiền điện của các nhà máy. Ngành nhựa, hóa chất và phân bón sử dụng các chế phẩm từ dầu mỏ làm nguyên liệu. Một khi giá dầu thế giới biến động do khủng hoảng tại Hormuz, giá hạt nhựa và phân bón sẽ tăng phi mã, gây khó khăn cho cả công nghiệp lẫn nông nghiệp.
Việt Nam và Indonesia là hai đối tác thương mại lớn trong khối ASEAN. Khi Indonesia rơi vào khủng hoảng năng lượng, sức mua của thị trường này sẽ giảm sút nghiêm trọng do lạm phát nội địa. Việt Nam xuất khẩu lượng lớn gạo, cà phê và thủy sản sang Indonesia. Một nền kinh tế Indonesia suy yếu đồng nghĩa với việc các đơn hàng từ Việt Nam sẽ bị cắt giảm hoặc trì hoãn thanh toán. Việt Nam còn nhập khẩu một lượng lớn than đá từ Indonesia để phục vụ các nhà máy nhiệt điện. Nếu Indonesia ưu tiên năng lượng cho nội địa hoặc gặp sự cố logistics do thiếu dầu, an ninh điện năng của Việt Nam sẽ bị đe dọa trực tiếp.
Áp lực lạm phát và điều hành chính sách tiền tệ là gánh nặng “vô hình” nhưng nguy hiểm nhất. Khi giá xăng dầu tăng, lạm phát chi phí đẩy sẽ xuất hiện. Chỉ số CPI tăng cao khiến người dân thắt chặt chi tiêu, làm chậm đà hồi phục kinh tế sau đại dịch. Việt Nam đồng (VND) sẽ chịu sức ép khi chúng ta cần nhiều USD hơn để nhập khẩu cùng một lượng dầu như cũ. Để giữ tỷ giá ổn định, Ngân hàng Nhà nước có thể phải can thiệp, làm giảm dự trữ ngoại hối.
Cuộc khủng hoảng tiềm tàng tại Indonesia là một lời cảnh báo về việc “không nên bỏ tất cả trứng vào một giỏ”. Để không bị cuốn phăng theo cơn lốc Hormuz, Việt Nam cần thực hiện các chiến lược cấp bách:
- Gia tăng dự trữ chiến lược. Việc xây dựng các kho dự trữ quốc gia quy mô lớn là ưu tiên hàng đầu.
- Đẩy mạnh nội địa hóa nguồn cung: Tối ưu hóa công suất của các nhà máy lọc dầu trong nước và tìm kiếm các nguồn dầu thô ổn định từ các khu vực ít biến động hơn như LB Nga, Tây Phi hoặc Mỹ.
- Tăng tốc chuyển đổi xanh, Giảm sự lệ thuộc vào động cơ đốt trong bằng cách khuyến khích xe điện và năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời), thúc đẩy nhanh các dự án điện hạt nhân. Đây không chỉ là mục tiêu môi trường mà còn là chiến lược an ninh quốc gia.