VOSTOK BUSINESS CONSULTING

Theo các số liệu mới nhất, giá phân bón toàn cầu đã vọt lên mức cao nhất kể từ tháng 9/2022, ghi nhận mức tăng 44% so với cùng kỳ năm ngoái. Tâm điểm của cơn chấn động này xuất phát từ những căng thẳng địa chính trị và xung đột đang leo thang tại khu vực Vùng Vịnh. Để hiểu được tại sao giá phân bón lại phản ứng dữ dội với các cuộc xung đột ở Trung Đông, chúng ta cần nhìn vào bản đồ hàng hải thế giới. Eo biển Hormuz – tuyến đường thủy hẹp nằm giữa Iran và Bán đảo Arab – không chỉ là “yết hầu” của thị trường dầu mỏ mà còn là huyết mạch của ngành nông nghiệp toàn cầu.

Ước tính có khoảng 1/3 lượng phân bón xuất khẩu của toàn thế giới phải đi qua nút thắt cổ chai này. Khi các xung đột tại Vùng Vịnh nổ ra và kéo dài, rủi ro đối với các tàu hàng tăng lên theo cấp số nhân. Phí bảo hiểm hàng hải bùng nổ, nhiều hãng tàu buộc phải chọn các tuyến đường vòng xa hơn và tốn kém hơn để đảm bảo an toàn. Sự gián đoạn trong kho vận ngay lập tức tạo ra tình trạng khan hiếm cục bộ tại nhiều khu vực trên thế giới, đẩy giá giao ngay của các mặt hàng nông hóa lên mức đỉnh của gần hai năm qua.

Mức tăng 44% của thị trường phân bón nói chung mới chỉ là bề nổi của tảng băng chìm. Đi sâu vào chi tiết, ta có thể thấy sự phi mã của phân bón chứa nitơ (phân đạm), với giá urê (urea) tăng vọt 79% so với cùng kỳ năm ngoái.

Nguyên nhân gốc rễ của sự chênh lệch này nằm ở cấu trúc sản xuất. Thành phần nguyên liệu quan trọng nhất để sản xuất phân đạm chính là khí tự nhiên, vốn được sử dụng vừa làm nguồn năng lượng vừa làm nguồn cung cấp hydro trong quá trình tổng hợp amoniac (phương pháp Haber-Bosch). Các quốc gia Vùng Vịnh, với trữ lượng khí đốt khổng lồ và chi phí khai thác rẻ, từ lâu đã chuyển đổi lợi thế này thành các tổ hợp công nghiệp hóa chất và phân bón khổng lồ.

Khi xung đột đe dọa trực tiếp đến cơ sở hạ tầng năng lượng và các cảng xuất khẩu tại Vùng Vịnh, nguồn cung khí tự nhiên và phân đạm từ khu vực này bị thắt chặt. Nguồn cung giảm, chi phí sản xuất tăng do giá khí đốt biến động, kết hợp với cước phí vận tải đắt đỏ đã tạo ra một cơn bão hoàn hảo đẩy giá urê lên mức không tưởng đối với nhiều nông dân trên thế giới.

Phân bón không chỉ là một loại hàng hóa công nghiệp; nó là nền tảng của năng suất nông nghiệp hiện đại. Việc giá phân bón tăng gần gấp đôi (đối với urê) sẽ tạo ra một hiệu ứng domino, đánh thẳng vào mâm cơm của mọi gia đình trong những tuần và tháng tới.

Đứng trước giá vật tư nông nghiệp đắt đỏ, nông dân trên toàn thế giới (từ châu Á, châu Phi đến châu Mỹ) sẽ buộc phải đưa ra những quyết định khó khăn. Một số sẽ giảm lượng phân bón sử dụng, dẫn đến rủi ro sụt giảm nghiêm trọng năng suất và sản lượng mùa vụ. Một số khác sẽ phải vay mượn để duy trì sản xuất, đẩy rủi ro tài chính lên cao. Dù nông dân chọn cách nào, chi phí cuối cùng sẽ được chuyển sang người tiêu dùng. Nguồn cung ngũ cốc (lúa mì, ngô, gạo) bị đe dọa sẽ ngay lập tức kéo theo sự tăng giá của bánh mì, thức ăn chăn nuôi, thịt và các sản phẩm từ sữa. Ở các quốc gia đang phát triển, nơi chi tiêu cho thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập của người dân, lạm phát giá lương thực không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là ngòi nổ cho những bất ổn chính trị và xã hội.

Trong khi phần lớn thế giới, đặc biệt là các quốc gia nhập khẩu lương thực, đang lao đao vì giá phân bón, thì ở chiều ngược lại, Liên bang Nga lại đang tận hưởng một “lợi thế kép” vô cùng lớn từ cuộc khủng hoảng này.

Nga hiện đang nắm giữ vị thế là quốc gia xuất khẩu phân bón lớn nhất thế giới, đồng thời cũng là một cường quốc hàng đầu về xuất khẩu lúa mì và lương thực. Khác với các quốc gia Vùng Vịnh, chuỗi cung ứng của Nga (như qua biển Baltic hoặc Biển Đen) ít chịu tác động trực tiếp từ sự tắc nghẽn tại eo biển Hormuz ở thời điểm hiện tại.

Việc giá phân bón tăng 44% và giá urê tăng 79% đồng nghĩa với việc dòng tiền đổ về ngân sách Nga sẽ gia tăng mạnh mẽ, ngay cả khi khối lượng xuất khẩu có thể không tăng đột biến. Nguồn thu ngoại tệ này giúp LB Nga duy trì sức chịu đựng của nền kinh tế trước các lệnh trừng phạt phương Tây. Hơn nữa, với tư cách là nhà xuất khẩu lương thực lớn, giá nông sản toàn cầu tăng cũng sẽ tiếp tục làm phình to doanh thu từ ngành nông nghiệp của nước này.

Phân bón và lương thực không thể bị thay thế như những mặt hàng tiêu dùng thông thường. Các quốc gia ở châu Phi, Mỹ Latinh và một phần châu Á đang đối mặt với nguy cơ thiếu hụt sẽ buộc phải duy trì hoặc tăng cường quan hệ thương mại với Nga để đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Điều này mang lại cho Moscow một đòn bẩy ngoại giao sắc bén, giúp họ phá vỡ các nỗ lực cô lập kinh tế và củng cố ảnh hưởng tại khu vực Nam Bán Cầu (Global South).

Sự leo thang căng thẳng tại Vùng Vịnh và eo biển Hormuz đã vượt xa khỏi ranh giới của một cuộc khủng hoảng năng lượng đơn thuần. Nó đã len lỏi vào từng cánh đồng, từng khâu sản xuất nông nghiệp và chuẩn bị giáng đòn trực tiếp vào hóa đơn siêu thị của hàng tỷ người tiêu dùng.

Thế giới đang một lần nữa nhận ra sự mong manh của chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong khi lạm phát lương thực đang chực chờ bùng nổ, làm khó các ngân hàng trung ương và các chính phủ phương Tây, thì những quốc gia nắm giữ tài nguyên nông nghiệp và phân bón như Nga lại càng củng cố được vị thế kinh tế và chính trị của mình. Để giải quyết được bài toán này, cộng đồng quốc tế không chỉ cần tìm ra lối thoát hạ nhiệt cho các điểm nóng xung đột, mà còn phải cấp bách tái cơ cấu và đa dạng hóa nguồn cung vật tư nông nghiệp trước khi một cuộc khủng hoảng nhân đạo thực sự xảy ra.