Trong bối cảnh địa chính trị và kinh tế toàn cầu đang trải qua những biến động sâu sắc, Liên bang Nga đang đẩy mạnh chiến lược tái công nghiệp hóa dựa trên nền tảng tự động hóa toàn diện và trí tuệ nhân tạo, hướng tới mô hình “sản xuất không người điều khiển” hay “nhà máy không ánh sáng”. Vấn để đặt ra là khi Nga tự động hóa mạnh mẽ thì nhu cầu đối với lao động Việt Nam có sụt giảm? 

Thị trường lao động Nga đang khát nhân lực kỹ thuật cao để vận hành, bảo trì và giám sát các hệ thống tự động, mở ra cơ hội cho Việt Nam chuyển đổi mô hình xuất khẩu lao động từ “lượng” sang “chất”.  Sự chuyển dịch sang mô hình sản xuất không người điều khiển tại Nga mang tính chiến lược, được thúc đẩy bởi ba áp lực vĩ mô: khủng hoảng nhân khẩu học, nhu cầu chủ quyền công nghệ và áp lực từ các lệnh trừng phạt phương Tây.

Về mặt nhân khẩu học, Nga đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng lao động trầm trọng chưa từng có. Theo dự báo của Bộ Lao động Nga, nền kinh tế Nga sẽ cần thêm khoảng 12,2 triệu lao động đến năm 2032 để duy trì đà tăng trưởng, tương đương mức thâm hụt trung bình 1,7 triệu người mỗi năm. Sự thiếu hụt này chủ yếu diễn ra ở các nhóm ngành nghề kỹ thuật “cổ cồn xanh” như thợ tiện, thợ hàn, và nhân viên vận hành máy móc. Với tỷ lệ sinh thấp và dân số già hóa, nguồn cung lao động nội địa không đủ bù đắp cho nhu cầu mở rộng công nghiệp, đặc biệt là trong bối cảnh ngành công nghiệp quốc phòng và chế tạo máy đang tăng tốc tối đa.

Khái niệm “chủ quyền công nghệ” đã trở thành kim chỉ nam cho mọi chính sách kinh tế tại Nga. Sau khi các chuỗi cung ứng công nghệ từ phương Tây bị cắt đứt, Chính phủ Nga đã đặt mục tiêu tự chủ trong việc sản xuất các tư liệu sản xuất và hệ thống điều khiển tự động. Tự động hóa được xem là giải pháp duy nhất để tăng quy mô sản xuất mà không phụ thuộc vào việc gia tăng tương ứng số lượng lao động, đồng thời giảm thiểu rủi ro từ các biến động của thị trường lao động nhập cư.

Tổng thống Putin cũng đã xác định việc nâng cao năng suất lao động thông qua tự động hóa là một trong sáu ưu tiên hàng đầu cho năm 2026. Điều này phản ánh tư duy quản trị mới, nơi công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà là nền tảng để tái cấu trúc nền kinh tế, chuyển từ thâm dụng lao động sang thâm dụng vốn và tri thức.

Các tập đoàn nhà nước của Nga đang giữ vai trò tiên phong trong việc hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2030. Nhiệm vụ của họ không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn là thiết lập các tiêu chuẩn mới cho nền công nghiệp, tạo ra một hình mẫu dẫn đầu.

Rosatom đã tích hợp chiến lược Sản xuất không người điều khiển vào Chương trình Phát triển Đổi mới và Nâng cấp Công nghệ đến năm 2030. Đối với Rosatom, robot hóa không chỉ để tăng năng suất mà còn là giải pháp tối thượng cho an toàn. Việc phát triển các tổ máy năng lượng robot hóa cho phép loại bỏ sự hiện diện của con người trong các khu vực có nguy cơ phóng xạ cao, từ đó giảm thiểu “yếu tố con người” trong các sự cố an toàn. Năm 2023, Rosatom đã khởi động các chương trình R&D nhằm thiết kế các nhà máy điện hạt nhân vận hành hoàn toàn tự động, đánh dấu bước nhảy vọt trong công nghệ năng lượng.

Trong lĩnh vực năng lượng hóa thạch, Gazprom Neft đang triển khai chiến lược chuyển đổi số với mục tiêu giảm 1,5 lần thời gian thăm dò và phát triển mỏ vào năm 2030. Các sáng kiến như “Địa chất Nhận thức” và “Mỏ dầu Thông minh” sử dụng các hệ thống sản xuất không người điều khiển để quản lý quy trình khai thác liên tục. Việc ứng dụng bản sao kỹ thuật số cho phép các kỹ sư giám sát và điều khiển hoạt động của giàn khoan từ các trung tâm điều hành cách xa hàng nghìn km, biến các mỏ dầu vùng Siberia khắc nghiệt thành các “nhà máy không ánh sáng” thực sự.

Nornickel đã triển khai chương trình “Đột phá Kỹ thuật 2.0”, tập trung vào các đòn bẩy của Công nghiệp 4.0. Công ty này đang xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung để kích hoạt sản xuất không người điều khiển trong các hầm mỏ. Bằng cách sử dụng mô hình địa chất 3D và dữ liệu đo từ xa từ thiết bị di động, Nornickel hướng tới việc vận hành các mỏ sâu hoàn toàn bằng robot, nơi máy khoan và xe vận chuyển tự hành hoạt động dưới sự giám sát từ xa, giảm thiểu rủi ro tai nạn hầm lò cho con người.

Trong lĩnh vực sản xuất ô tô và vận tải, KAMAZ đang dẫn đầu thông qua trường kỹ thuật Cyber Auto Tech, tập trung vào số hóa và robot hóa dây chuyền sản xuất. Chiến lược này nhằm mục tiêu đưa Nga lọt vào nhóm 25 quốc gia hàng đầu về mật độ robot công nghiệp vào năm 2030. Chính phủ Nga cũng đã cam kết đầu tư hơn 765 tỷ rúp cho việc sản xuất máy bay và trực thăng, một lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao mà chỉ có các hệ thống tự động hóa tiên tiến mới có thể đáp ứng trong bối cảnh thiếu hụt chuyên gia kỹ thuật cao.

Về mặt lý luận, giới học giả và hoạch định chính sách Nga đang định hình quá trình này như sự khởi đầu của “Xã hội Công nghiệp Mới thế hệ thứ hai” (NIS.2). Quan điểm này cho rằng mô hình kinh tế hậu công nghiệp dựa trên dịch vụ là một sai lầm đối với Nga, và tương lai phải dựa trên nền tảng sản xuất vật chất được vận hành bởi trí tuệ nhân tạo. Trong mô hình NIS.2, vai trò của con người chuyển từ lao động chân tay trực tiếp sang lao động trí óc, giám sát và sáng tạo, trong khi quá trình sản xuất vật lý được giao phó hoàn toàn cho máy móc. Đây là cơ sở tư tưởng cho việc nhà nước Nga chấp nhận chi phí đầu tư ban đầu khổng lồ cho tự động hóa, coi đó là con đường duy nhất để tái thiết nền kinh tế tự chủ.

Các mục tiêu chiến lược năm 2030, các ứng dụng công nghệ chính và tác động đến lao động của bốn tập đoàn lớn của Nga (Rosatom, Gazprom Neft, Nornickel, KAMAZ) trong bối cảnh tự động hóa chỉ ra rằng các tập đoàn này đang chuyển đổi sang các mô hình vận hành tiên tiến như nhà máy điện hạt nhân robot hóa, mỏ dầu thông minh, khai thác hầm lò không người lái và dây chuyền lắp ráp tự động. Sự chuyển đổi này dẫn đến việc giảm nhu cầu công nhân trực tiếp trong vùng nguy hiểm hoặc trên giàn khoan, đồng thời tăng nhu cầu về các chuyên gia có kỹ năng cao như kỹ sư robot, kỹ thuật viên điều khiển từ xa, chuyên gia phân tích dữ liệu và lập trình viên CNC/kỹ sư cơ điện tử.

Kinh nghiệm Quốc tế

Để Việt Nam có thể định hình chiến lược phù hợp, việc phân tích kinh nghiệm quốc tế là tối quan trọng. Mô hình “nhà máy không ánh sáng” đã được thử nghiệm tại nhiều cường quốc công nghiệp với các kết quả trái ngược nhau, cung cấp những bài học đắt giá.

Xiaomi cung cấp một ví dụ điển hình về sự thành công của sản xuất không người điều khiển trong kỷ nguyên hiện đại. Nhà máy Thông minh Giai đoạn 2 của họ tại Bắc Kinh, đi vào hoạt động năm 2024, có khả năng sản xuất một chiếc điện thoại thông minh mỗi giây mà không cần sự can thiệp của con người.

Nhà máy hoạt động 24/7 trong điều kiện tắt đèn (lights-out). Hệ thống dựa trên “Nền tảng Sản xuất Siêu thông minh Xiaomi” (Hyper Intelligent Manufacturing Platform), tích hợp hàng vạn cảm biến IoT và AI để tự động ra quyết định. Khác với tự động hóa truyền thống chỉ thực hiện các thao tác lặp lại, hệ thống của Xiaomi có khả năng tự sửa lỗi và tự tối ưu hóa quy trình trong thời gian thực.

Mô hình này thành công nhờ vào tính chất sản phẩm: điện thoại thông minh là sản phẩm có tính chuẩn hóa cao, sản lượng lớn (high volume, low mix). Đối với các ngành công nghiệp điện tử của Việt Nam (như Samsung, LG), đây là xu hướng tất yếu phải hướng tới để duy trì năng lực cạnh tranh.

Ngược lại, trải nghiệm của Tesla với dòng xe Model 3 vào năm 2018 là một lời cảnh báo về rủi ro của “tự động hóa quá mức”. Elon Musk đã phải thừa nhận sai lầm khi cố gắng thay thế toàn bộ con người bằng robot.

Tesla đã cố gắng dùng robot cho các tác vụ đòi hỏi sự khéo léo và linh hoạt cao như lắp đặt bộ dây điện mềm (wire harness) hay lắp các chi tiết nội thất. Robot thiếu xúc giác và sự linh hoạt của con người để xử lý các biến thể nhỏ của vật liệu, dẫn đến tắc nghẽn dây chuyền. Tesla đã phải đưa con người trở lại dây chuyền cho các công đoạn lắp ráp phức tạp, chỉ giữ lại robot cho các khâu hàn, sơn và đúc. Mô hình “trí tuệ cộng tác” giữa người và máy đã chứng minh hiệu quả cao hơn. Tự động hóa không phải là giải pháp vạn năng. Đối với các ngành lắp ráp ô tô hay cơ khí phức tạp, việc duy trì lực lượng lao động lành nghề để phối hợp với robot là tối ưu hơn việc loại bỏ hoàn toàn con người.

Adidas từng tham vọng đưa sản xuất giày trở lại Đức và Mỹ thông qua các “Speedfactory” tự động hóa cao độ nhằm giảm thời gian đưa sản phẩm ra thị trường. Tuy nhiên, dự án này đã bị đóng cửa vào năm 2019. Robot không thể đáp ứng được sự đa dạng khổng lồ về mẫu mã, kích cỡ và vật liệu trong ngành thời trang (high mix, low volume). Chi phí vận hành và bảo trì hệ thống tại các nước phát triển quá cao so với hiệu quả mang lại. Kết quả là Adidas chuyển giao công nghệ Speedfactory về lại cho các nhà cung ứng tại Châu Á (trong đó có Việt Nam và Trung Quốc), nơi có sự kết hợp tốt hơn giữa công nghệ và lao động lành nghề giá rẻ.

Điều này khẳng định vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng dệt may và da giày. Tự động hóa cứng nhắc không thể thay thế được sự linh hoạt của lao động Việt Nam trong các ngành hàng thời trang.

Foxconn đang triển khai chiến lược “F3.0” với mục tiêu tự động hóa 30% quy trình sản xuất vào năm 2025. Tại Việt Nam, Foxconn đang áp dụng mô hình lai ghép: sử dụng robot cho các khâu nguy hiểm hoặc lặp lại nhàm chán, đồng thời sử dụng dữ liệu lớn để dự báo hỏng hóc máy móc. Đây là mô hình thực tế nhất mà các doanh nghiệp Việt Nam có thể học hỏi ngay lập tức.

Kinh nghiệm cho Việt Nam

Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ quan trọng. Nghị quyết 52-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt mục tiêu Việt Nam trở thành một trong những trung tâm sản xuất thông minh của khu vực. Kinh nghiệm từ Nga và quốc tế như kể trên mang lại những chỉ dẫn cụ thể.

Tổ hợp sản xuất VinFast tại Hải Phòng là minh chứng sống động cho khả năng hấp thụ công nghệ của Việt Nam. Xưởng thân vỏ (Body Shop) hoạt động với mức độ tự động hóa lên đến 90%, sử dụng hơn 1.200 robot ABB. VinFast đã áp dụng bài học từ Tesla và Adidas bằng cách thiết kế dây chuyền linh hoạt, cho phép sản xuất nhiều dòng xe (VF8, VF9, xe buýt điện) trên cùng một nền tảng.

Thay vì loại bỏ con người, VinFast chuyển dịch cơ cấu lao động từ công nhân hàn xì sang kỹ sư giám sát robot, lập trình viên PLC và chuyên gia kiểm soát chất lượng (QC). Đây là mô hình “người dẫn dắt máy móc” mà Nghị quyết 52 hướng tới.

Việc Nga chuyển hướng sang tự động hóa không đồng nghĩa với việc cánh cửa lao động khép lại với Việt Nam. Ngược lại, nó mở ra một thị trường ngách giá trị cao hơn. Các nhà máy tự động tại Nga cần một đội quân khổng lồ để bảo trì, sửa chữa và vận hành. Với sự thiếu hụt nhân lực trong nước, Nga buộc phải tìm kiếm kỹ thuật viên từ nước ngoài. Việt Nam, với nền tảng đào tạo kỹ thuật đang cải thiện, có thể điền vào chỗ trống này.

Hợp tác với Nga trong lĩnh vực “không người điều khiển” là cơ hội để Việt Nam tiếp cận các công nghệ nguồn về thuật toán điều khiển, robot hạt nhân và tự động hóa năng lượng. Các doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia vào chuỗi cung ứng linh kiện phụ trợ cho các dây chuyền tự động của Nga, khi các nhà cung cấp phương Tây đã rút lui.

Thách thức và Cơ hội Mới

Bức tranh xuất khẩu lao động sang Nga đang chuyển từ sắc thái của “kinh tế chợ Vòm” (buôn bán nhỏ lẻ) và xây dựng thủ công sang quan hệ đối tác công nghiệp có tổ chức. 

Hiện nay, hợp tác lao động là một trụ cột trong Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt – Nga. Nga đã thể hiện sự sẵn sàng tiếp nhận số lượng lớn lao động Việt Nam. Một chương trình thí điểm tại vùng Krasnoyarsk đã đặt hạn ngạch 15.000 lao động Việt Nam, chủ yếu cho công nghiệp nhẹ, nông nghiệp và xây dựng. Tổng số người Việt tại Nga ước tính khoảng 60.000–80.000 người, tuy nhiên số lượng lao động đi theo đường chính ngạch vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng.

Bên cạnh dệt may truyền thống, nhu cầu đang tăng mạnh trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao (ví dụ: các dự án bò sữa của TH True Milk tại Nga) và xây dựng công nghiệp.

Chính sách di cư mới của Nga cho giai đoạn 2025-2026 ưu tiên rõ rệt cho lao động có tay nghề. 92% hạn ngạch lao động nhập cư năm 2026 được dành cho lao động lành nghề trong các ngành công nghiệp và hạ tầng. Khi Nga đầu tư vào tự động hóa để giải quyết sự thiếu hụt 1,7 triệu lao động, nhu cầu đối với lao động phổ thông (bốc vác, đào đất) sẽ bão hòa hoặc giảm. Tuy nhiên, nhu cầu đối với lao động bán lành nghề (semi-skilled) và kỹ thuật cao (high-skilled) như thợ vận hành máy CNC, thợ hàn 6G, kỹ thuật viên điện tử sẽ tăng vọt. Đây chính là phân khúc mà Việt Nam cần nhắm tới.

Dù tiềm năng lớn, nhưng các rào cản hiện tại đang kìm hãm sự phát triển:

1. Rào cản Ngôn ngữ: Đây là điểm yếu lớn nhất. Khác với thị trường Nhật Bản hay Đức, hệ thống đào tạo tiếng Nga nghề nghiệp tại Việt Nam còn mỏng. Các kỳ thi tiếng Nga bắt buộc đối với lao động nhập cư là một trở ngại lớn, mặc dù Nga đang xem xét nới lỏng cho một số nhóm hạn ngạch vào năm 2025.
2. Thanh toán và Lệnh trừng phạt: Việc Nga bị loại khỏi hệ thống SWIFT gây khó khăn cho việc chuyển kiều hối về nước, làm giảm sức hấp dẫn của thị trường Nga so với Nhật Bản hay Hàn Quốc.
3. Không tương thích Chứng chỉ: Chứng chỉ nghề của Việt Nam chưa được công nhận rộng rãi tại Nga. Một thợ hàn giỏi của Việt Nam có thể không được phép làm việc trong các dự án của Rosatom nếu không có chứng chỉ GOST tương ứng.

Giải pháp thúc đẩy

Để tận dụng cơ hội từ cuộc cách mạng tự động hóa tại Nga, Việt Nam cần một chiến lược tổng thể, đồng bộ từ cấp nhà nước đến doanh nghiệp.

1. Việt Nam cần nhân rộng mô hình hợp tác như trường hợp của Kamaz hay các tập đoàn Đức (Bosch, LILAMA2), nơi doanh nghiệp Nga trực tiếp tham gia xây dựng chương trình đào tạo tại các trường cao đẳng nghề Việt Nam.
2. Công nhận Kỹ năng G2G: Cần thúc đẩy ký kết các thỏa thuận cấp chính phủ về công nhận lẫn nhau đối với bằng cấp và chứng chỉ nghề, đặc biệt trong các lĩnh vực cơ khí, vận hành máy và hàn công nghệ cao.
3. Tập trung vào Thị trường Ngách:

• Nông nghiệp Công nghệ cao: Tận dụng dự án TH True Milk để đào tạo nhân lực chế biến thực phẩm và vận hành trang trại thông minh.
• Dệt may Hiện đại: Cung cấp công nhân vận hành các dây chuyền may tự động thay vì thợ may thủ công.

Chính phủ cần hành động ngay lập tức để đón đầu chu kỳ hạn ngạch mới của Nga vào năm 2026.

• Đào tạo Nghề: Thành lập “Trung tâm Đào tạo Kỹ thuật Việt – Nga” tại các khu công nghiệp trọng điểm. Chương trình học phải tích hợp tiêu chuẩn kỹ thuật Nga. Tạo nguồn cung lao động kỹ thuật (CNC, hàn, điện tử) đáp ứng hạn ngạch 92% lao động lành nghề của Nga.
• Ngôn ngữ: Trợ giá các khóa học tiếng Nga chuyên ngành và tích hợp vào chương trình cao đẳng nghề. Khôi phục vai trò của Phân viện Pushkin. Mục tiêu nhằm vượt qua rào cản gia nhập thị trường và đáp ứng yêu cầu luật pháp Nga.

• Tài chính: Thiết lập Cổng Thanh toán Song phương (Ruble-VND) độc lập với SWIFT, thông qua liên kết giữa các ngân hàng nội địa (như VRB). Đảm bảo dòng tiền kiều hối thông suốt, an toàn, tăng động lực kinh tế cho người lao động.
• Pháp lý: Ký kết Nghị định thư về An toàn & Quyền lợi Lao động đặc thù cho các nhà máy công nghệ cao/tự động hóa. Bảo vệ người lao động trước các rủi ro pháp lý khi vận hành tài sản giá trị cao của Nga.

Khuyến nghị 1: Chiến lược Lao động Lưỡng dụng

Việt Nam nên coi xuất khẩu lao động sang Nga không chỉ là nguồn thu ngoại tệ mà là kênh chuyển giao công nghệ. Lao động được cử sang Nga vận hành máy móc hiện đại (tại Rosatom, Nornickel vv..) cần được quy hoạch để tái hòa nhập vào nền công nghiệp trong nước (VinFast, Viettel, Petrovietnam, EVN, vv…) sau khi về nước. Đây là chiến lược “thu hút chất xám” chủ động.

Khuyến nghị 2: Tiếp cận theo Cụm Sản xuất

Thay vì xuất khẩu lao động lẻ tẻ, Việt Nam nên đàm phán các thỏa thuận Thầu phụ trọn gói. Ví dụ, một doanh nghiệp xây dựng hoặc cơ khí Việt Nam có thể nhận thầu một phân khu trong dự án của Nga, mang theo cả bộ máy quản lý, kỹ sư và công nhân. Mô hình này giảm thiểu rào cản văn hóa, tăng tính kỷ luật và khả năng bảo vệ quyền lợi người lao động.

Khuyến nghị 3: Đồng bộ hóa với Nghị quyết 52-NQ/TW

Cần đảm bảo rằng các kỹ năng người lao động học được tại Nga phù hợp với định hướng Công nghiệp 4.0 của Việt Nam. Nếu Nga đang phát triển mạnh về “Địa chất số” và “Digital Twins”, Việt Nam cần ưu tiên cử kỹ sư sang các lĩnh vực này để mang tri thức về phục vụ ngành dầu khí nước nhà.

Xu hướng phát triển các nhà máy không ánh sáng và tự động hóa tại Nga là một thực tế tất yếu, được thúc đẩy bởi áp lực sinh tồn về nhân khẩu học và địa chính trị. Đối với Việt Nam, đây không phải là nguy cơ mất thị trường mà là cơ hội để nâng cấp vị thế. Bằng cách chuyển đổi từ việc cung ứng lao động giá rẻ sang cung ứng nhân lực kỹ thuật có kỷ luật và tay nghề, Việt Nam có thể trở thành đối tác không thể thiếu trong chuỗi giá trị công nghiệp mới của Nga. Điều này đòi hỏi một cuộc cách mạng trong tư duy quản lý xuất khẩu lao động, đặt trọng tâm vào chất lượng đào tạo, năng lực ngôn ngữ và sự bảo hộ tài chính thông minh trong bối cảnh thế giới đa cực.

Vai trò của VBC không nằm ở việc trực tiếp đưa người đi hay sản xuất robot, mà nằm ở việc cung cấp giải pháp công nghệ để giải quyết các “điểm nghẽn” về minh bạch thông tin, chứng nhận tay nghề và quản lý chuỗi cung ứng – những yếu tố sống còn khi làm việc với thị trường Nga trong kỷ nguyên số.

Trong bối cảnh thanh toán quốc tế với Nga gặp khó khăn và rủi ro pháp lý cao đối với người lao động, giải pháp của VBC: Ứng dụng Smart Contracts (Hợp đồng thông minh). Các điều khoản về lương, bảo hiểm và thưởng của người lao động có thể được lập trình tự động. Khi người lao động hoàn thành công việc (được xác nhận qua hệ thống chấm công IoT), lương sẽ được tự động giải ngân mà không cần qua trung gian, giảm thiểu tình trạng nợ lương hoặc lừa đảo môi giới – một vấn nạn nhức nhối trong xuất khẩu lao động truyền thống.

Trong chiến lược nâng cấp quan hệ hợp tác công nghiệp Việt – Nga, VBC có thể đóng vai trò là đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ nền tảng, giúp chuyển đổi mô hình hợp tác từ “dựa trên quan hệ” sang “dựa trên dữ liệu xác thực”, phù hợp với định hướng Chính phủ số và Kinh tế số của Việt Nam.