Cuộc đối đầu căng thẳng giữa Mỹ và Iran tại eo biển Hormuz đang vượt ra khỏi khuôn khổ của một cuộc xung đột khu vực thông thường. Dưới góc nhìn kinh tế học vĩ mô, đây là một bài kiểm tra đối với trật tự kinh tế thế giới, nơi quyền định giá tài sản đang đứng trước nguy cơ bị đảo lộn hoàn toàn.
Luận điểm cho rằng Mỹ bị dồn vào thế phải khơi mào xung đột nhằm “bẻ gãy” giá dầu để làm đầy Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR) là một góc nhìn mang đậm tính thuyết âm mưu, nhưng lại dựa trên một điểm yếu có thật của Washington. Dữ liệu thực tế cho thấy, sau các đợt xả kho ồ ạt để kiềm chế lạm phát những năm trước, lượng tồn kho SPR của Mỹ đã suy giảm nghiêm trọng, duy trì ở mức chỉ khoảng một nửa so với sức chứa tối đa (dao động trên dưới 350 triệu thùng so với trần 714 triệu thùng). Việc thiếu hụt “vùng đệm” năng lượng chiến lược này tước đi của Mỹ không gian xoay sở.
Lệnh phong tỏa Hormuz càng kéo dài, Mỹ càng rơi vào thế Zugzwang (thuật ngữ cờ vua: bước đi bắt buộc nhưng sẽ làm tình thế tồi tệ hơn). Không có dự trữ đủ lớn để bình ổn giá, Mỹ đối mặt với nguy cơ đánh mất vị thế thị trường của người mua, trao toàn quyền quyết định vào tay các quốc gia sản xuất.
Nếu kịch bản thay đổi chế độ tại Tehran thất bại và Iran trụ vững trước sức ép quân sự – kinh tế, một cuộc Đại chuyển giao quyền lực mang tính cấu trúc sẽ xảy ra. Vị thế của các quốc gia sở hữu tài nguyên cốt lõi (như Nga và khối Arab) sẽ gia tăng đột biến. Tuy nhiên, đánh giá đa chiều cho thấy, kịch bản một “siêu chu kỳ hàng hóa” do nguồn cung bị bóp nghẹt không chỉ là cơn ác mộng đối với Mỹ hay châu Âu. Các cường quốc sản xuất đang trỗi dậy như Trung Quốc và Ấn Độ – những “nhà nhập khẩu ròng” khổng lồ – cũng sẽ là nạn nhân trực tiếp.
Một khi giá năng lượng bị đẩy lên mức hủy diệt, mô hình tăng trưởng dựa trên xuất khẩu và sản xuất giá rẻ của châu Á sẽ bị giáng đòn chí mạng. Lợi ích vĩ mô trong trường hợp này lại tạo ra một sự đồng thuận ngầm: Không ai trong số các cực kinh tế lớn muốn một trật tự năng lượng do các quốc gia tài nguyên thao túng.
Xung đột tại Hormuz thực chất là cuộc chiến quyết định sự phân bổ lại biên lợi nhuậntrong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong hàng thập kỷ, giá trị thặng dư của nền kinh tế thế giới tập trung chủ yếu ở các quốc gia nắm giữ công nghệ và các công xưởng sản xuất. Nếu đứt gãy năng lượng trở thành trạng thái “bình thường mới”, dòng vốn toàn cầu sẽ buộc phải chảy ngược về các quốc gia nắm giữ tài nguyên vật lý để chi trả cho phần phần bù rủi ro (risk premium) khổng lồ.
Giới tinh hoa tài chính Mỹ hiểu rằng, nếu không thể khôi phục lại dòng chảy năng lượng giá rẻ, thế giới sẽ bước vào kỷ nguyên đình lạm (stagflation) kéo dài. Quá trình phi toàn cầu hóa sẽ tăng tốc, và sức mua của đồng USD sẽ bị xói mòn nghiêm trọng khi các quốc gia tìm kiếm các cơ chế thanh toán thay thế để tự vệ trước các cú sốc.
Tương lai của kinh tế vĩ mô toàn cầu đang được định đoạt tại Vùng Vịnh. Bầu trời Tehran hiện tại không chỉ chứa đựng rủi ro quân sự, mà còn là nơi giao tranh giữa khao khát duy trì trật tự chuỗi giá trị cũ của các nước tiêu thụ, và tham vọng trỗi dậy của các nước nắm giữ tài nguyên.