VOSTOK BUSINESS CONSULTING

Quyết định mới đây của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) về việc giải phóng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược là một động thái can thiệp thị trường chưa từng có. Nhìn lướt qua các báo cáo và biểu đồ dự phóng, bước đi này được tính toán kỹ lưỡng nhằm xoa dịu cú sốc nguồn cung do căng thẳng leo thang với Iran, đặc biệt là tại “yết hầu” của ngành năng lượng toàn cầu: Eo biển Hormuz.

Kế hoạch của IEA dựa trên một giả định lạc quan: Đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng đã ở lại phía sau. Tuy nhiên, khi phân tích kỹ lưỡng các số liệu và kịch bản địa chính trị thực tế, bức tranh toàn cảnh dường như mong manh hơn rất nhiều. Nếu kịch bản đi chệch hướng, 400 triệu thùng dầu này không phải là liều thuốc giải, mà chỉ là liều thuốc giảm đau tạm thời trước khi thị trường bước vào một đợt suy sụp thực sự.

Dựa trên biểu đồ dự báo nguồn cung, các nhà phân tích của IEA đã vạch ra một lộ trình bù đắp thâm hụt hoàn hảo đến từng chi tiết. Họ kỳ vọng sự sụt giảm nguồn cung sẽ diễn ra theo mô hình chữ “V” hẹp, kéo dài trong đúng một quý:

Tháng 3/2026, đỉnh điểm thâm hụt, sản lượng tại Trung Đông dự kiến bốc hơi 7 triệu thùng/ngày do ách tắc hàng hải và gián đoạn khai thác. Tổng cộng trong tháng này, thế giới thiếu hụt khoảng 220 triệu thùng. Tháng 4/2026, IEA giả định rằng các nhà sản xuất Trung Đông bắt đầu nối lại hoạt động và các tuyến đường thay thế được tận dụng tối đa. Mức thâm hụt giảm xuống còn 5 triệu thùng/ngày, tương đương 150 triệu thùng trong cả tháng. Tháng 5/2026, cuộc khủng hoảng được cho là sẽ hạ nhiệt hoàn toàn. Sản lượng phục hồi về mức gần bình thường, với mức thâm hụt rơi rớt lại chỉ vào khoảng 30 triệu thùng.

Cộng dồn lại, tổng lượng dầu thiếu hụt trong ba tháng này là tròn 400 triệu thùng – khớp hoàn toàn với con số mà IEA quyết định xả kho. Trên giấy tờ, phương trình này đã được giải quyết triệt để. Cán cân cung cầu sẽ trở về mức 0, và giá dầu sẽ được giữ ổn định, tránh được một cú sốc lạm phát tàn phá nền kinh tế toàn cầu.

Tuy nhiên, điểm yếu của toàn bộ bản kế hoạch này nằm ở dòng ghi chú nhỏ giấu dưới đáy biểu đồ: “Giả định rằng các lựa chọn vòng qua Eo biển được sử dụng tối đa từ đầu tháng 3 và dòng chảy đường biển dần bình thường hóa từ cuối tháng 3”. Đây là một giả định mang tính rủi ro cực cao. Điều gì sẽ xảy ra nếu kế hoạch hoàn hảo này bị trễ nhịp?

Chỉ còn chưa đầy hai tuần nữa là kết thúc tháng 3, và nếu tình hình hàng hải qua Eo biển Hormuz không được khôi phục, bài toán của IEA sẽ sụp đổ. Eo biển Hormuz không chỉ là một tuyến đường, nó là động mạch chủ vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Các đường ống dẫn dầu vòng qua eo biển (như đường ống Đông – Tây của Saudi Arabia hay đường ống Habshan-Fujairah của UAE) dù hoạt động hết công suất cũng không thể bù đắp nổi khối lượng khổng lồ bị ách tắc trên biển.

Nếu đến đầu tháng 4, các tàu chở dầu vẫn không thể đi qua Hormuz một cách an toàn, IEA sẽ bị đẩy vào thế chân tường. Họ sẽ phải họp khẩn và đưa ra quyết định xả thêm dự trữ chiến lược. Mặc dù các quốc gia thành viên hiện vẫn còn dầu trong kho, nhưng động thái này sẽ gửi đi một tín hiệu chết chóc đến thị trường: Sự kiểm soát đang bị tuột khỏi tầm tay.

Thị trường năng lượng vận hành bằng tâm lý cũng nhiều như bằng cung cầu thực tế. Hiện tại, thị trường đang bình tĩnh vì họ tin rằng IEA có đủ nguồn (400 triệu thùng) để cung cấp ra thị trường. Nhưng khi hành lang cơ hội thu hẹp lại, phản ứng của giới đầu tư sẽ trở nên dữ dội hơn rất nhiều.

Một phép toán đơn giản chỉ ra rằng, nếu cuộc khủng hoảng phong tỏa Eo biển Hormuz kéo dài qua tháng 4 và bước sang tháng 5, lượng dự trữ xả ra của IEA sẽ bốc hơi hoàn toàn. Kho dự trữ chiến lược của phương Tây được thiết kế để đối phó với những cú sốc ngắn hạn, không phải để thay thế toàn bộ chuỗi cung ứng của Trung Đông trong dài hạn.

Khi kho dự trữ chạm đáy mà dòng chảy dầu vẫn chưa khơi thông, đó là lúc kịch bản ác mộng bắt đầu. Giá dầu thô sẽ không chỉ tăng mà sẽ nhảy vọt không phanh. Các lệnh gọi ký quỹ, sự hoảng loạn trên các sàn giao dịch hàng hóa, và nguy cơ lạm phát phi mã sẽ quét qua các nền kinh tế lớn. Giá xăng dầu tăng vọt sẽ kéo theo sự sụp đổ của chuỗi cung ứng, đình trệ sản xuất và gây bất ổn xã hội sâu sắc tại các quốc gia phương Tây.

Từ góc độ địa chính trị, đây chính xác là bàn cờ mà lãnh đạo Iran đang muốn thiết lập. Tehran không cần phải đánh bại bất kỳ ai trong một cuộc chiến tranh thông thường. Họ chỉ cần… chờ đợi.

Chiến lược của Iran là đọ sức chịu đựng. Bằng cách duy trì sự phong tỏa hoặc chỉ cần duy trì đủ mức độ đe dọa để các hãng tàu không dám tiếp cận Eo biển Hormuz, Iran đang biến kho dự trữ của IEA thành một chiếc đồng hồ đếm ngược. Họ hiểu rõ giới hạn vật lý của các kho chứa dầu phương Tây và áp lực chính trị khổng lồ mà các nhà lãnh đạo Mỹ và đồng minh phải đối mặt khi giá xăng tăng cao, đặc biệt là trong các chu kỳ bầu cử hoặc khủng hoảng nội bộ.

Chỉ cần Iran cầm cự được đến khi 400 triệu thùng dầu kia cạn kiệt (dự kiến vào tháng 5), cán cân quyền lực sẽ hoàn toàn đảo chiều. Khi nền kinh tế toàn cầu đứng trước bờ vực thảm họa năng lượng, áp lực từ trong nước sẽ buộc các chính trị gia phương Tây – dù đó là Donald Trump, Benjamin Netanyahu hay bất kỳ ai khác – phải xuống nước. Bối cảnh đó sẽ buộc phương Tây phải lên máy bay, bay đến bàn đàm phán và chấp nhận một thỏa thuận hòa bình với những điều kiện do chính Iran định đoạt.

Kế hoạch giải phóng 400 triệu thùng dầu của IEA là một nước cờ phòng ngự xuất sắc về mặt toán học, nhưng lại quá mong manh về mặt địa chính trị. Cuộc chiến này hiện không còn được định đoạt bằng số lượng thùng dầu bơm ra mỗi ngày, mà bằng sức bền tâm lý và thời gian. Nếu các nỗ lực ngoại giao và quân sự không thể mở cửa trở lại Eo biển Hormuz trước tháng 4, “kế hoạch hoàn hảo” của IEA sẽ trở thành một quả bom hẹn giờ đối với nền kinh tế toàn cầu.