Sự cố phong tỏa eo biển Hormuz không chỉ đẩy châu Âu và châu Á vào tình trạng hỗn loạn, mà còn tạo ra một cơn sóng lạm phát, đe dọa trực tiếp đến sự phục hồi của nền kinh tế Việt Nam.
Những chuyến tàu chở dầu cuối cùng từ Trung Đông đã cập cảng châu Âu vào đầu tuần này. Lục địa già hiện đang phải đối mặt với viễn cảnh tồi tệ nhất: phân phối nhiên liệu theo tem phiếu. Tại Đức, nền kinh tế đầu tàu châu Âu, Hiệp hội Vận tải Hàng hóa BGL cảnh báo khoảng 100.000 việc làm, tương đương 15% số tài xế xe tải, đang đứng trước nguy cơ phá sản. Tình trạng thiếu hụt đã đẩy giá bán buôn lên mức cao nhất trong 4 năm qua, kéo theo sự gia tăng của tội phạm. Việc cảnh sát Đức bắt giữ nhóm nghi phạm trộm 1.700 lít dầu diesel chỉ là phần nổi của tảng băng chìm trong bức tranh an ninh năng lượng đang rạn nứt.
Tại châu Á, tình hình thậm chí còn mang màu sắc bạo lực hơn. Theo WSJ, sự khan hiếm xăng dầu tại Bangladesh, Ấn Độ và Pakistan đã châm ngòi cho các vụ cướp bóc và tấn công vũ trang tại các trạm xăng, cướp đi sinh mạng của nhiều người. Trong khi đó, tại Philippines, hàng ngàn tài xế xe công cộng đã đình công để phản đối giá dầu diesel tăng phi mã, làm tê liệt hệ thống giao thông tại nhiều thành phố lớn.
Mặc dù Việt Nam có hai nhà máy lọc hóa dầu (Dung Quất và Nghi Sơn) đáp ứng khoảng 70% nhu cầu nội địa, nền kinh tế nước ta vẫn không thể miễn nhiễm trước cơn địa chấn này. Hệ lụy đối với Việt Nam là vô cùng sâu rộng. Khi giá dầu thô Brent toàn cầu có nguy cơ phá vỡ ngưỡng 145 – 150 USD/thùng, giá xăng dầu bán lẻ trong nước chắc chắn sẽ chịu áp lực tăng kỷ lục. Quỹ Bình ổn giá xăng dầu (BOG) sẽ nhanh chóng cạn kiệt nếu phải liên tục xả để kìm hãm đà tăng. Việc giá xăng RON 95 và dầu diesel thiết lập những đỉnh lịch sử mới sẽ đánh trực tiếp vào túi tiền của người tiêu dùng, làm giảm sức mua nội địa.
Chi phí nhiên liệu thường chiếm tới 35-40% giá cước vận tải tại Việt Nam. Giống như tình cảnh của các tài xế tại Đức hay Philippines, các doanh nghiệp vận tải, logistics, cho đến các tài xế công nghệ tại Việt Nam sẽ đối mặt với biên lợi nhuận bị thu hẹp nghiêm trọng. Để sinh tồn, họ buộc phải tăng giá cước.
Chi phí vận tải tăng sẽ ngay lập tức được phản ánh vào giá thành của các mặt hàng thiết yếu, từ lương thực, thực phẩm đến vật liệu xây dựng. Điều này đặt mục tiêu kiểm soát lạm phát (CPI) của Chính phủ vào tình thế cực kỳ thách thức. Các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam cũng sẽ chịu thiệt thòi do chi phí logistics quốc tế (cước tàu biển, hàng không) tăng vọt, làm giảm năng lực cạnh tranh trên trường quốc tế.
Một rủi ro tiềm ẩn lớn là nguồn cung dầu thô cho nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn. Nhà máy này phụ thuộc rất lớn vào nguồn dầu thô nhập khẩu từ Kuwait — một quốc gia có tuyến đường xuất khẩu đi qua chính eo biển Hormuz. Nếu eo biển này bị phong tỏa kéo dài, hoạt động sản xuất trong nước có thể bị gián đoạn, buộc Việt Nam phải tìm kiếm các nguồn cung thay thế với chi phí đắt đỏ hơn rất nhiều.
Trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng toàn cầu và các tuyến đường vận tải biển gặp rủi ro, việc tìm kiếm nguồn cung dầu giá rẻ từ Nga là một lựa chọn kinh tế hấp dẫn đối với nhiều quốc gia. Tuy nhiên, đối với Việt Nam, bước đi này là một bài toán địa chính trị phức tạp, đòi hỏi sự khéo léo của trường phái “ngoại giao cây tre”.
Để khai thác nguồn cung từ Nga mà vẫn cân đối hài hòa được các mối quan hệ quốc tế, ngoài “kinh nghiệm” “tuân thủ giá trần” (như Ấn Độ đã và đang thực hiện), đa dạng hóa cơ chế thanh toán, Việt Nam có thể nhập khẩu dầu thô qua nước thứ ba để tinh chế thành sản phẩm (như xăng, dầu diesel). Việt Nam có thể mua các sản phẩm hóa dầu từ các quốc gia trung gian (như Ấn Độ) với giá cạnh tranh.
Về mặt ngoại giao, Việt Nam cần minh bạch hóa quan điểm rằng việc đa dạng hóa nguồn cung năng lượng là để bảo vệ an ninh năng lượng quốc gia và ổn định sinh kế cho người dân trong bối cảnh thị trường thế giới đứt gãy. Việc duy trì đối thoại thẳng thắn với Mỹ và EU để giải thích lập trường này là cực kỳ quan trọng.
Tựu trung lại, Việt Nam hoàn toàn có thể mua dầu của Nga, nhưng không thể tiến hành một cách công khai và ồ ạt mà thiếu đi các bước đệm về tài chính và ngoại giao.