Sản xuất công nghiệp của châu Âu đang suy thoái? Đúng, nhưng không phải đối với tất cả. Trong khi các ống khói của các nhà máy hóa chất và luyện kim đang dần nguội lạnh, thì các dây chuyền lắp ráp đạn dược, xe tăng và máy bay chiến đấu lại đang hoạt động 24/24. Sự bùng nổ của ngành công nghiệp quốc phòng đang trở thành động lực chính.
Số liệu thống kê cho thấy nền kinh tế khu vực đồng euro (Eurozone) đang phải chật vật thích nghi với một trật tự thế giới mới. Việc sản xuất công nghiệp giảm 1,2% trong năm qua không đơn thuần là một sự biến động nhất thời, mà là kết quả của sự đứt gãy cấu trúc.
Sự sụt giảm này chủ yếu bị ảnh hưởng bởi các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng. Khi kỷ nguyên năng lượng giá rẻ từ Nga khép lại, các ngành như công nghiệp hóa chất (giảm 6,6%) và luyện kim đã phải gánh chịu cú sốc lớn nhất. Chi phí vận hành tăng vọt khiến hàng loạt nhà máy tại Đức, Pháp và Ý phải thu hẹp quy mô, đóng cửa hoặc tìm đường dịch chuyển sản xuất sang Mỹ và châu Á – nơi có chi phí năng lượng cạnh tranh hơn. Công nghiệp dân sự từng là niềm tự hào của châu Âu đang có dấu hiệu chững lại rõ rệt.
Tuy nhiên, bức tranh xám của ngành công nghiệp hóa chất và luyện kim lại tương phản hoàn toàn với ngành hàng không vũ trụ và sản xuất vũ khí. Số liệu tăng trưởng 15% của ngành hàng không vũ trụ và con số 31% của ngành sản xuất vũ khí, đạn dược đã nói lên tất cả: Châu Âu đang tái vũ trang.
Có ba nguyên nhân chính dẫn đến sự bùng nổ này:
- Viện trợ cho Ukraine: Nhu cầu cung cấp pháo, đạn dược và thiết bị quân sự liên tục cho chiến trường Ukraine đã làm cạn kiệt kho dự trữ của phương Tây, buộc các nhà máy phải tăng tốc độ sản xuất lên mức tối đa.
- Cam kết NATO: Việc các quốc gia châu Âu đồng loạt tăng ngân sách quốc phòng lên mức mục tiêu 2% (thậm chí 3%) GDP đã bơm hàng trăm tỷ euro vào các tập đoàn quốc phòng như Rheinmetall (Đức), BAE Systems (Anh), hay Thales (Pháp).
- Chiến lược Tự chủ Chiến lược: Liên minh châu Âu (EU) đã nhận ra rủi ro khi phụ thuộc quá lớn vào chiếc ô an ninh của Mỹ và đang thúc đẩy mạnh mẽ năng lực tự sản xuất vũ khí nội khối thông qua các đạo luật như ASAP (Đạo luật Hỗ trợ Sản xuất Đạn dược).
Hiện tượng này hoàn toàn không chỉ diễn ra ở châu Âu. Tại Nga, Tổ hợp Công nghiệp Quân sự cũng đang trải qua một đợt bùng nổ chưa từng có kể từ thời Liên Xô.
Dưới áp lực của các lệnh trừng phạt phương Tây nhắm vào các lĩnh vực dân sự, công nghệ và tài chính, nền kinh tế Nga đáng lẽ đã phải đối mặt với một cuộc suy thoái sâu. Tuy nhiên, việc các nhà máy quốc phòng Nga chuyển sang chế độ làm việc ba ca, sản xuất đạn pháo, máy bay không người lái (UAV) và xe bọc thép đã tạo ra một lực kéo khổng lồ cho nền kinh tế. Sự tăng trưởng ngoạn mục của ngành công nghiệp quốc phòng đã bù đắp sự sụt giảm ở các lĩnh vực khác, trực tiếp kéo chỉ số sản xuất công nghiệp chung và GDP của Nga tăng trưởng dương trong sự ngỡ ngàng của nhiều chuyên gia phương Tây.
Cả châu Âu và Nga đều đang chứng kiến việc Quân sự hóa đang trở thành động lực chính của nền kinh tế. Vũ khí và đạn dược đang gánh vác các số liệu thống kê vĩ mô.
Mặc dù việc tăng cường sản xuất vũ khí giúp các chỉ số công nghiệp trông đẹp hơn trên giấy tờ, nhưng về mặt kinh tế học dài hạn, đây là một thách thức lớn. Nền kinh tế thời chiến giải quyết rất tốt bài toán việc làm và tăng trưởng GDP ngắn hạn, nhưng trong dài hạn việc này kéo theo những hệ lụy nào. Xe tăng hay đạn pháo được sản xuất ra để tiêu thụ trên chiến trường hoặc cất vào kho, chúng không giúp cải thiện mức sống của người dân, không tạo ra chuỗi giá trị tiêu dùng như việc sản xuất ô tô dân sự hay máy tính. Ngành quốc phòng với mức lương cao và ưu đãi lớn sẽ hút đi nguồn nhân lực chất lượng cao, vật liệu và nguồn vốn lẽ ra có thể được đầu tư cho giáo dục, y tế, hay các công nghệ xanh của tương lai.
Có thể nói,
Châu Âu (và cả Nga) đang bước vào một chu kỳ công nghiệp mới, nơi màu áo lính đang thay thế dần màu xanh của sự phát triển bền vững dân sự. Sự suy giảm của các ngành công nghiệp năng lượng truyền thống và sự trỗi dậy mạnh mẽ của công nghiệp vũ khí không chỉ là những con số thống kê (1,2% so với 31%), mà nó phản chiếu về một thế giới đang phân mảnh và đặt ưu tiên an ninh quốc gia lên trên hết. Sự bùng nổ này có thể cứu vãn các báo cáo kinh tế trong ngắn hạn, nhưng cái giá phải trả cho một nền kinh tế định hướng quân sự hóa trong dài hạn sẽ là một bài toán hóc búa cho cả hai phía.