Sự xoay trục khẩn cấp của châu Âu từ một nền kinh tế dân sự, phúc lợi sang một nền kinh tế ưu tiên cho an ninh quốc phòng đang đánh dấu sự chấm dứt của kỷ nguyên “lợi tức hòa bình” kéo dài suốt ba thập kỷ từ sau Chiến tranh Lạnh. Việc bơm hàng trăm tỷ euro vào Tổ hợp Công nghiệp Quân sự để đối phó với các mối đe dọa địa chính trị tác động nghiêm trọng đến kinh tế và xã hội. Trong những năm tới, lạm phát, sự suy giảm mức sống và nguy cơ đứt gãy cấu trúc xã hội sẽ là những thách thức sinh tử đối với Cựu Lục địa.
Việc dồn ngân sách cho quốc phòng có một tác động hoàn toàn khác biệt lên lạm phát so với việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng dân sự hay công nghệ.
Khi chính phủ chi hàng tỷ euro để sản xuất xe tăng, đạn pháo hay tên lửa, họ đang tạo ra công ăn việc làm và trả lương cho một lượng lớn công nhân và kỹ sư. Những người này sẽ dùng tiền lương đó để mua sắm hàng hóa, thực phẩm và dịch vụ trên thị trường dân sự. Tuy nhiên, sản phẩm họ tạo ra (vũ khí) lại không được đưa vào thị trường tiêu dùng để hấp thụ lượng tiền đó. Hậu quả là một lượng tiền lớn hơn đang săn đuổi một khối lượng hàng hóa dân sự ít hơn hoặc không đổi, dẫn đến lạm phát do cầu kéo một cách tự nhiên.
Để tài trợ cho quốc phòng, các chính phủ châu Âu buộc phải tăng vay nợ hoặc phát hành trái phiếu, đẩy lãi suất lên cao. Điều này làm tăng chi phí vốn của các doanh nghiệp dân sự, khiến họ khó vay vốn để mở rộng sản xuất. Đồng thời, ngành công nghiệp vũ khí sẵn sàng trả giá cao hơn để thu mua nguyên vật liệu cốt lõi (kim loại, đất hiếm, vi mạch) và năng lượng, đẩy chi phí đầu vào của các ngành sản xuất hàng tiêu dùng tăng vọt. Đây là nguồn cơn của lạm phát do chi phí đẩy.
Trong 3 đến 5 năm tới, khi các hợp đồng quốc phòng khổng lồ được giải ngân mạnh mẽ, người dân châu Âu sẽ phải đối mặt với một mặt bằng giá cả mới, đặc biệt là ở các mặt hàng thiết yếu, trong khi tăng trưởng kinh tế tổng thể (trừ mảng quốc phòng) có thể vẫn đình trệ.
Châu Âu từ lâu đã tự hào với mô hình nhà nước phúc lợi: y tế miễn phí, giáo dục công chất lượng cao, mạng lưới an sinh xã hội dày đặc và thời gian làm việc ngắn. Tuy nhiên, ngân sách nhà nước có giới hạn. Để đạt mục tiêu chi tiêu 2% hoặc 3% GDP cho quốc phòng, các chính phủ (như Đức, Pháp) đang phải chật vật cắt giảm ngân sách ở các lĩnh vực khác. Nguồn tài trợ cho y tế, hưu trí, trợ cấp thất nghiệp và đặc biệt là các chương trình chuyển đổi năng lượng xanh sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Để bù đắp thâm hụt ngân sách, việc tăng thuế thu nhập hoặc thuế giá trị gia tăng (VAT) là điều khó tránh khỏi. Người dân sẽ cảm nhận rõ rệt việc đồng lương của mình teo tóp đi do lạm phát, trong khi phải gánh chịu mức thuế cao hơn, và chất lượng dịch vụ công lại đi xuống. Mức sống của tầng lớp trung lưu châu Âu – rường cột của xã hội – sẽ bị bào mòn. Việc sở hữu nhà, chi trả hóa đơn năng lượng hay đi du lịch sẽ trở nên đắt đỏ hơn. Bức tranh này sẽ dẫn đến sự bất mãn xã hội sâu sắc, khi người dân cảm thấy họ đang phải trả giá cho một cuộc chiến không diễn ra trên lãnh thổ của họ.
Một cuộc nội chiến vũ trang, đẫm máu kiểu truyền thống (với quân đội chia phe) khó có thể xảy ra ở Tây Âu hay Trung Âu, bởi các thiết chế dân chủ, hệ thống pháp luật và sự gắn kết lợi ích của giới tinh hoa vẫn đủ mạnh để ngăn chặn bạo lực quân sự nội bộ. Tuy nhiên, châu Âu đang đứng trước nguy cơ rất cao của một cuộc nội chiến lạnh – một sự đứt gãy xã hội và chính trị sâu sắc.
Khó khăn kinh tế là mảnh đất màu mỡ cho chủ nghĩa dân túy cực hữu và cực tả trỗi dậy. Các đảng phái này thường có xu hướng hoài nghi châu Âu, phản đối nhập cư và phản đối việc viện trợ nước ngoài. Khi các đảng này giành được quyền lực (như những gì đang manh nha tại Đức, Pháp, Hà Lan), các nền tảng dân chủ truyền thống sẽ bị rung chuyển. Những cuộc đình công của nông dân, công nhân đường sắt, hay các phong trào biểu tình bạo lực kiểu Áo khoác vàng tại Pháp sẽ trở nên phổ biến và dữ dội hơn. Sự giận dữ của người dân khi đời sống đi xuống sẽ bùng phát thành các xung đột trên đường phố, làm tê liệt nền kinh tế và mất trật tự an ninh xã hội.
Nếu “nội chiến lạnh” xảy ra ở cấp độ quốc gia, thì ở cấp độ châu lục, nguy cơ khối EU bị rạn nứt hoặc thậm chí tan rã một phần là một rủi ro hiện hữu. Áp lực từ chi tiêu quốc phòng có thể là giọt nước tràn ly làm vỡ cấu trúc liên minh. Các nước Đông Âu (như Ba Lan, các nước Baltic) có đường biên giới giáp Nga nên cảm nhận rõ rệt mối đe dọa sinh tồn. Họ sẵn sàng hy sinh kinh tế để vũ trang nhanh chóng. Trong khi đó, các nước Tây và Nam Âu (như Tây Ban Nha, Ý, Pháp) lại đặt ưu tiên cao hơn cho việc giải quyết các vấn đề kinh tế nội địa và phúc lợi xã hội. Sự bất đồng về việc ai sẽ phải trả tiền cho sự an toàn chung của châu Âu sẽ tạo ra những rạn nứt nghiêm trọng.
Để tài trợ cho ngành công nghiệp quốc phòng khổng lồ, một số nước đề xuất phát hành trái phiếu chung của EU. Tuy nhiên, các quốc gia có kỷ luật tài khóa nghiêm ngặt như Đức hay Hà Lan luôn phản đối việc phải gánh nợ thay cho các quốc gia chi tiêu lỏng lẻo. Sự bế tắc này có thể làm tê liệt bộ máy ra quyết định của Brussels.
Nếu một nền kinh tế cốt lõi (như Pháp, nếu phe cực hữu nắm quyền tuyệt đối) cho rằng cái giá của việc ở lại EU (phải tuân thủ các quy định ngân sách hà khắc của Brussels và gánh vác trách nhiệm an ninh chung) đắt hơn lợi ích nhận được, kịch bản một Frexit là điều có thể xảy ra. Mất đi một trụ cột, EU như chúng ta biết ngày nay có thể sẽ sụp đổ hoặc thoái lui thành một khu vực thương mại tự do lỏng lẻo, mất đi tiếng nói chính trị trên trường quốc tế.
Vì vậy,
Châu Âu đang bước trên một sợi dây thăng bằng mong manh. Việc quân sự hóa nền kinh tế là một biện pháp đối phó bắt buộc trong bối cảnh địa chính trị đi xuống. Lạm phát dai dẳng và sự xói mòn của nhà nước phúc lợi sẽ là cái giá mà người dân châu Âu phải trả trong vòng 5 đến 10 năm tới. Mặc dù một cuộc nội chiến bằng vũ khí khó xảy ra, nhưng sự hỗn loạn xã hội và sự gia tăng của chủ nghĩa dân túy có thể xé toạc sự đoàn kết của Liên minh Châu Âu. Thử thách thực sự của các lãnh đạo châu Âu lúc này không chỉ là sản xuất đạn pháo, mà là làm sao thuyết phục người dân chấp nhận sự kham khổ mà không làm sụp đổ các giá trị dân chủ của chính họ.