Quyết định của Trung Quốc trong việc yêu cầu các nhà xuất khẩu ngừng bán các hỗn hợp phân bón nitơ – kali (nitrogen-potassium) và duy trì hạn ngạch nghiêm ngặt đối với urê không phải là một động thái bộc phát mà là một chiến lược phòng thủ có tính toán kỹ lưỡng.
An ninh lương thực là giới hạn đỏ đối với sự ổn định chính trị và xã hội của một quốc gia 1,4 tỷ dân. Mùa xuân là giai đoạn gieo hạt then chốt nhất, và Trung Quốc không mạo hiểm thiếu hụt vật tư nông nghiệp trong thời điểm bản lề này. Điều này được ưu tiên hơn cả lợi nhuận khổng lồ mà nước này có thể thu được từ việc xuất khẩu khi giá thế giới đang leo thang. Là một trong những nhà sản xuất và xuất khẩu phân bón hàng đầu thế giới, việc Trung Quốc cắt giảm đáng kể nguồn cung ra thị trường toàn cầu (chỉ duy trì xuất khẩu amoni sunfat) đã loại bỏ ngay lập tức vùng đệm an toàn cho các quốc gia khác. Hệ quả là các quốc gia vốn phụ thuộc vào nhập khẩu sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt hơn để giành lấy lượng phân bón ít ỏi còn lại, đồng thời phải chấp nhận mức giá cao hơn rất nhiều.
Động thái này của Trung Quốc báo hiệu sự kết thúc của kỷ nguyên toàn cầu hóa chuỗi cung ứng không rào cản. Khi khủng hoảng xảy ra, chủ nghĩa bảo hộ tài nguyên sẽ lên ngôi, và nguyên tắc đất nước mình trước tiên sẽ chi phối các chính sách vĩ mô.
Luận điểm cho rằng Hydrocacbon không chỉ là năng lượng… Đó còn là phân bón và thuốc diệt cỏ là một sự thật mà nhiều người dân ở các nước phát triển thường lãng quên. Nền nông nghiệp hiện đại, thứ đang nuôi sống hơn 8 tỷ người, thực chất là một cơ chế biến đổi năng lượng hóa thạch thành calo cho con người.
Phân đạm đóng vai trò cốt lõi trong việc tăng năng suất cây trồng. Quá trình sản xuất amoniac (thành phần chính của phân đạm) đòi hỏi một lượng khổng lồ khí tự nhiên vừa làm nguyên liệu đầu vào (cung cấp hydro) vừa làm nguồn năng lượng để đốt nóng. Không có khí đốt, không có phân đạm. Không có phân đạm, năng suất nông nghiệp toàn cầu có thể sụt giảm tới 50%.
Các loại thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ đều là sản phẩm của ngành công nghiệp hóa dầu. Hơn thế nữa, máy cày, máy gặt đập liên hợp, hệ thống tưới tiêu, và chuỗi logistics vận chuyển lương thực từ nông trại đến siêu thị đều chạy bằng nhiên liệu diesel. Việc vận hành các trang trại chăn nuôi gia súc, gia cầm tập trung đòi hỏi điện năng liên tục để chiếu sáng, sưởi ấm, thông gió, sản xuất thức ăn công nghiệp và xử lý chất thải. Khi thiếu hụt năng lượng, các hệ thống khép kín này sẽ sụp đổ nhanh chóng.
Nói cách khác, chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu hiện nay đang thiếu hụt trầm trọng năng lượng hóa thạch. Bất kỳ sự gián đoạn nào về dầu mỏ hay khí đốt đều sẽ lập tức chuyển hóa thành sự gián đoạn về lượng calo cung cấp cho con người.
Việc phong tỏa Eo biển Hormuz đang chạm đến một trong những điểm nghẽn địa chính trị nguy hiểm nhất hành tinh. Mỗi ngày, khoảng 20% lượng dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu và một lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) phải đi qua vùng nước này. Nếu căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang đến mức Iran (hoặc các lực lượng ủy nhiệm) quyết định đóng cửa hoặc đe dọa tuyến đường hàng hải này, hậu quả sẽ là một thảm họa kinh tế mang tính dây chuyền. Giá năng lượng có thể tăng vọt lên mức chưa từng có, có thể vượt xa những gì thế giới đã chứng kiến trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970 hoặc khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ.
Giá khí đốt tăng cao sẽ buộc các nhà máy sản xuất phân bón (đặc biệt là ở châu Âu và châu Á) phải đóng cửa vì chi phí sản xuất vượt quá giá bán. Nguồn cung phân bón toàn cầu, vốn đã bị thắt chặt bởi lệnh cấm của Trung Quốc và các lệnh trừng phạt lên Nga/Belarus, nay sẽ hoàn toàn cạn kiệt. Chi phí vận tải biển và đường bộ tăng phi mã, làm đứt gãy việc luân chuyển lương thực giữa các châu lục.
Nơi nào có nạn đói, nơi đó có dịch bệnh và những khu vực bị ảnh hưởng đầu tiên sẽ là những quốc gia thâm hụt năng lượng. Khủng hoảng sẽ không gõ cửa mọi quốc gia một cách công bằng.
Châu Phi cận Sahara và Nam Á là những khu vực có dân số đông, hệ thống nông nghiệp kém tự chủ và nền kinh tế rất nhạy cảm với biến động giá cả. Khi giá phân bón tăng gấp 2 hoặc gấp 3, nông dân nghèo ở các quốc gia này đơn giản là sẽ không mua nữa. Họ sẽ trồng trọt không dùng phân bón, dẫn đến năng suất sụt giảm nghiêm trọng trong mùa vụ tiếp theo. Nạn đói sẽ là hậu quả trực tiếp, kéo theo sự bất ổn chính trị, bạo loạn và dòng người tị nạn khổng lồ.
Dù là một khu vực giàu có, châu Âu lại là con nợ về năng lượng. Sau khi từ bỏ nguồn khí đốt giá rẻ từ Nga, châu Âu phụ thuộc nặng nề vào LNG nhập khẩu. Nếu nguồn LNG từ Trung Đông bị cắt đứt qua Eo biển Hormuz, ngành công nghiệp hóa chất và sản xuất phân bón của châu Âu sẽ bị đánh gục hoàn toàn. An ninh lương thực của châu Âu tuy không dẫn đến nạn đói ngay lập tức nhờ dự trữ tốt, nhưng lạm phát thực phẩm sẽ bóp nghẹt nền kinh tế.
Sự suy giảm dinh dưỡng làm suy yếu hệ miễn dịch của toàn bộ quần thể dân cư. Đồng thời, việc thiếu hụt năng lượng sẽ làm tê liệt các hệ thống cơ sở hạ tầng thiết yếu như nhà máy lọc nước, hệ thống xử lý nước thải và các chuỗi bảo quản lạnh dành cho vắc-xin và thuốc men. Sự kết hợp giữa suy dinh dưỡng, thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh tồi tệ là công thức kinh điển để bùng phát các đại dịch nguy hiểm như tả, thương hàn và các bệnh truyền nhiễm khác.
Trong nhiều thập kỷ kể từ hệ thống Bretton Woods và đặc biệt là sự ra đời của Petrodollar, thế giới đã vận hành theo một ảo giác tài chính. Mỹ và các nước phương Tây có thể tạo ra của cải bằng cách in tiền pháp định, kiểm soát hệ thống thanh toán quốc tế (SWIFT) và tài chính hóa nền kinh tế.
Tuy nhiên, cuộc cạnh tranh quyền lực mới giữa các siêu cường, cùng với các lệnh trừng phạt và xung đột địa chính trị đang cho thấy giới hạn của “quyền lực giấy”. Tiền không ăn được, cũng không đốt để sưởi ấm được. Khi khủng hoảng nổ ra, 1 tỷ USD trong ngân hàng không thể tự động biến thành 1 triệu tấn lúa mì hay 100.000 thùng dầu nếu không có ai chịu bán.
Các quốc gia sở hữu tài nguyên thực (năng lượng, đất nông nghiệp, khoáng sản, công suất sản xuất công nghiệp) như Nga, Trung Quốc, Iran và các nước Ả Rập đang nhận ra sức mạnh đàm phán thực sự của họ. Bằng cách thao túng hoặc hạn chế nguồn cung hàng hóa thiết yếu, họ có thể vô hiệu hóa sức mạnh tài chính của phương Tây. Khi vũ khí hóa hệ thống tài chính (điển hình là việc đóng băng tài sản của Nga), phương Tây đã vô tình đẩy các quốc gia Nam Bán cầu (Global South) và khối BRICS xích lại gần nhau hơn. Họ bắt đầu giao dịch dầu mỏ, phân bón, lương thực bằng đồng nội tệ (CNY, RUB,INR…) hoặc trao đổi hàng đổi hàng để né tránh rủi ro từ đồng USD.
Sự phụ thuộc tuyệt đối vào chuỗi cung ứng dài, năng lượng hóa thạch rẻ mạt và một hệ thống tài chính đơn cực đang bị thách thức nghiêm trọng. Nếu các nút thắt địa chính trị (như eo biển Hormuz) bị siết chặt trong bối cảnh các cường quốc sản xuất (như Trung Quốc) giữ lại tài nguyên cho riêng mình, thế giới có thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng đa tầng: Năng lượng – Phân bón – Lương thực – Xã hội. Đây là thời điểm mà sự giàu có không còn được đo lường bằng những con số kỹ thuật số trên màn hình giao dịch, mà được đong đếm bằng những kho thóc dự trữ, những thùng dầu thô và khả năng tự cường sinh tồn của mỗi quốc gia.