Kể từ khi cuộc xung đột tại Ukraine bùng nổ, thế giới tài chính đã chứng kiến một trong những cuộc chiến pháp lý và kinh tế lớn nhất lịch sử hiện đại. Trọng tâm của cuộc xung đột này là số phận của hàng trăm tỷ USD tài sản thuộc Ngân hàng Trung ương Nga đang bị phong tỏa tại các định chế tài chính phương Tây. Những diễn biến mới nhất cho thấy một sự leo thang chưa từng có khi các phán quyết từ Moscow bắt đầu tạo ra áp lực tài chính khổng lồ lên các thực thể châu Âu.
Mới đây, hệ thống tư pháp Nga đã tung ra một “đòn giáng” mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng tài chính của châu Âu. Tòa án Trọng tài Moscow đã chấp thuận đơn kiện của Ngân hàng Trung ương Nga chống lại Euroclear, một trong những hệ thống thanh toán và bù trừ lớn nhất thế giới có trụ sở tại Bỉ.
Phán quyết này buộc Euroclear phải bồi thường thiệt hại liên quan đến việc đóng băng tài sản với số tiền lên tới 18,17 nghìn tỷ Ruble, tương đương khoảng 253,77 tỷ USD. Đây là một con số khổng lồ, không chỉ so với vốn hóa của Euroclear mà còn so với quy mô của nhiều nền kinh tế lớn. Khoản tiền này phản ánh giá trị các tài sản và thu nhập phát sinh mà phía Nga cho rằng đã bị chiếm dụng bất hợp pháp dưới danh nghĩa các lệnh trừng phạt.
Việc Nga theo đuổi vụ kiện này tại các tòa án nội địa được xem là một chiến lược pháp lý nhằm tạo cơ sở cho việc tịch thu các tài sản còn lại của phương Tây đang nằm trong lãnh thổ Nga. Nó thiết lập một tiền lệ rằng Moscow sẽ không ngồi yên nhìn tài sản quốc gia bị sử dụng để tài trợ cho đối phương.
Tại Brussels, các nhà lãnh đạo EU vẫn giữ vững lập trường cứng rắn. EU cho rằng việc đóng băng tài sản là một biện pháp cần thiết và hợp pháp theo luật pháp quốc tế nhằm gây áp lực lên Điện Kremlin. Tuy nhiên, nội bộ EU cũng tồn tại nhiều sự chia rẽ về việc làm thế nào để xử lý số tài sản này.
EU đã thống nhất kế hoạch sử dụng khoản lợi nhuận phát sinh từ số tài sản đóng băng này để hỗ trợ quân sự và tái thiết cho Ukraine. Nhiều quốc gia thành viên, đặc biệt là Đức và Pháp, bày tỏ lo ngại về việc tịch thu hoàn toàn tài sản gốc. Họ lo sợ điều này sẽ phá vỡ các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế và quyền sở hữu. Phán quyết của tòa án Nga càng củng cố thêm nỗi lo sợ rằng mọi hành động tịch thu từ phía EU sẽ dẫn đến việc Nga quốc hữu hóa toàn bộ tài sản của các công ty châu Âu vẫn còn đang hoạt động tại Nga.
Cuộc chiến này không chỉ giới hạn giữa Moscow và Brussels; nó đang gửi đi những gợn sóng chấn động khắp hệ thống tài chính toàn cầu. Euroclear đóng vai trò là “xương sống” cho các giao dịch chứng khoán toàn cầu. Việc một thực thể như Euroclear bị kéo vào các tranh chấp chính trị và đối mặt với các lệnh trừng phạt trả đũa có thể khiến các quốc gia khác (đặc biệt là các quốc gia thuộc khối Global South) lo ngại về tính an toàn của việc nắm giữ tài sản bằng Euro. Nếu niềm tin vào tính trung lập của các hệ thống thanh toán phương Tây bị mất đi, xu hướng phi đô-la hóa và phi euro hóa sẽ càng được đẩy nhanh.
Nếu Euroclear buộc phải thanh lý tài sản để đáp ứng các phán quyết tại Nga hoặc các khu vực pháp lý khác công nhận phán quyết của Nga, nó có thể tạo ra một cuộc khủng hoảng thanh khoản. Với quy mô 18,17 nghìn tỷ Ruble, bất kỳ sự dịch chuyển tài sản cưỡng ép nào cũng có nguy cơ làm mất ổn định thị trường vốn châu Âu.
Dù các chuyên gia kinh tế đã cảnh báo về những rủi ro dài hạn, khả năng đạt được một thỏa hiệp giữa Nga và EU hiện đang ở mức thấp nhất từ trước đến nay.
| Yếu tố | Lập trường của Nga | Lập trường của EU |
|---|---|---|
| Tính hợp pháp | Coi việc đóng băng là “ăn cướp” tài sản quốc gia. | Coi đó là biện pháp trừng phạt hợp pháp theo nghị quyết quốc tế. |
| Mục đích sử dụng | Yêu cầu hoàn trả toàn bộ và bồi thường thiệt hại. | Muốn dùng lợi nhuận (và có thể là gốc) để hỗ trợ Ukraine. |
| Cơ sở pháp lý | Sử dụng tòa án nội địa để tạo áp lực trả đũa. | Dựa vào các quy định trừng phạt và luật an ninh chung. |
Sự thiếu vắng niềm tin chính trị khiến mọi cuộc đàm phán trở nên bế tắc. Nga đã tuyên bố rằng họ coi bất kỳ việc sử dụng tài sản nào của mình là hành vi trộm cắp và sẽ đáp trả tương xứng. Trong khi đó, EU đã tiến quá xa trong các cam kết với Ukraine để có thể lùi bước mà không làm mất uy tín chính trị.
Cuộc chiến pháp lý xung quanh 18,17 nghìn tỷ Ruble không chỉ là một tranh chấp về tiền bạc; đó là một cuộc chiến về các nguyên tắc định hình trật tự thế giới mới. Phán quyết từ Tòa án Trọng tài Moscow là một lời nhắc nhở rằng các biện pháp trừng phạt kinh tế luôn là con dao hai lưỡi. Khi ranh giới giữa tài chính và địa chính trị ngày càng mờ nhạt, tương lai của hệ thống tài chính quốc tế đang đứng trước những thử thách chưa từng có, nơi mà sự an toàn của tài sản không còn được bảo đảm bởi luật pháp đơn thuần mà phụ thuộc vào cán cân quyền lực chính trị.