Cuộc xung đột tại Trung Đông vào đầu năm 2026 đã đánh thẳng vào trung tâm nền kinh tế đông dân nhất thế giới. Tại New Delhi và các siêu đô thị của Ấn Độ, giá phân bò khô (upla) – thứ từng bị coi là phế phẩm – đã tăng giá gấp đôi. Nguyên nhân trực tiếp của cuộc khủng hoảng hiện tại xuất phát từ việc eo biển Hormuz bị phong tỏa do căng thẳng quân sự giữa Mỹ, Israel và Iran. Đây là yết hầu hàng hải với 90% lượng khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) nhập khẩu của Ấn Độ phải đi qua. Chỉ trong vài tuần, nguồn cung khí gas bốc hơi, hàng loạt tàu chở hàng của Ấn Độ mắc kẹt, đẩy quốc gia này vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng.
Trên thị trường chợ đen, giá một bình gas LPG đã vọt lên mức 4.000 – 5.000 rupee (khoảng hơn 50 USD), bằng gần một tháng lương của những người lao động nghèo. Các chương trình năng lượng sạch của chính phủ hoàn toàn phá sản khi người dân không thể mua nổi gas. Họ buộc phải quay lại đun nấu bằng than, củi và phân bò, kéo theo hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe hô hấp và ô nhiễm không khí đô thị. Khoảng 20% các nhà hàng và khách sạn nhỏ tại các thành phố như Mumbai đã phải tạm đóng cửa hoặc cắt giảm công suất do chi phí nhiên liệu đội lên quá cao.
Ấn Độ vốn dĩ mang trong mình những căn bệnh trầm kha về cấu trúc kinh tế. Dù GDP đứng top đầu thế giới, GDP bình quân đầu người của quốc gia này vẫn ở mức thấp, và cơ sở hạ tầng năng lượng luôn trong trạng thái chắp vá. Tính đến tháng 3/2026, dự trữ dầu chiến lược của Ấn Độ chỉ đủ dùng trong vỏn vẹn 9,5 ngày. Con số này là quá ít ỏi để chống đỡ một cú sốc địa chính trị kéo dài. Các lệnh trừng phạt phương Tây trước đây từng đẩy Ấn Độ vào vòng tay của dầu mỏ Nga giá rẻ. Tuy nhiên, việc thanh toán bằng đồng Rupee hiện gặp vô vàn rào cản do các bên bán muốn thu về ngoại tệ mạnh. Sự bảo lãnh của Mỹ cũng chỉ mang tính thời điểm.
Việc phải mua năng lượng với giá cắt cổ trên thị trường giao ngay khiến thâm hụt thương mại của Ấn Độ phình to. Đồng Rupee đã rớt giá xuống mức kỷ lục (gần 94 Rupee đổi 1 USD). Các chuyên gia kinh tế từ HSBC cảnh báo, lạm phát đình đốn sẽ ăn mòn tăng trưởng GDP, và mục tiêu tăng trưởng 6-7% trong năm nay đang đứng trước nguy cơ sụp đổ.
Điều tồi tệ nhất có lẽ vẫn chưa đến. Bắt đầu từ tháng 4 và tháng 5, Ấn Độ sẽ bước vào đợt nắng nóng cực đoan theo tính chu kỳ. Nhiệt độ có thể vượt ngưỡng 45°C. Hàng triệu chiếc điều hòa nhiệt độ sẽ được bật lên cùng lúc. Trong bối cảnh thiếu hụt nhiên liệu để phát điện (cả than, khí LNG và dầu), lưới điện của Ấn Độ vốn đã mong manh sẽ phải đối mặt với nguy cơ sụp đổ diện rộng. Tình trạng mất điện luân phiên kéo dài kết hợp với cái nóng thiêu đốt sẽ không chỉ là một cuộc khủng hoảng kinh tế, mà còn là một thảm họa nhân đạo.
Đứng trước bức tranh u ám của Ấn Độ, một câu hỏi tự nhiên được đặt ra: Liệu Việt Nam có rơi vào cảnh tương tự? Việt Nam sẽ chịu tác động kinh tế nặng nề, nhưng một cuộc khủng hoảng năng lượng tồi tệ đến mức phải quay lại đun phân bò là rất khó xảy ra. Tuy nhiên, chúng ta có những rủi ro riêng biệt cần đặc biệt lưu tâm.
Khác với Ấn Độ, Việt Nam có hai nhà máy lọc hóa dầu (Dung Quất và Nghi Sơn) đáp ứng được khoảng 70% nhu cầu xăng dầu nội địa. Dù vẫn phải nhập khẩu dầu thô, việc có sẵn năng lực chế biến giúp chúng ta giảm thiểu được cú sốc gián đoạn thành phẩm. Nguồn nhập khẩu xăng dầu và LPG của Việt Nam đa dạng hơn, chủ yếu đến từ Hàn Quốc, Malaysia, Singapore và Trung Quốc. Chúng ta không bị bóp nghẹt hoàn toàn bởi eo biển Hormuz như Ấn Độ.
Ở các vùng nông thôn Việt Nam, người dân vẫn sử dụng củi, trấu, hoặc phụ phẩm nông nghiệp. Phân bò không nằm trong văn hóa chất đốt thương mại của người Việt, do đó sẽ không có hiện tượng “sốt giá” mặt hàng này. Điểm cốt yếu mà Việt Nam chia sẻ với Ấn Độ chính là áp lực lưới điện trong các tháng mùa hè. Việt Nam hiện đang phụ thuộc lớn vào nhiệt điện than và nhiệt điện khí. Nếu giá than và LNG trên toàn cầu tăng phi mã do tác động phụ của khủng hoảng Trung Đông, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) sẽ đối mặt với áp lực tài chính khổng lồ.
Nếu mùa hè 2026 xuất hiện nắng nóng cực đoan hoặc hiện tượng El Nino khiến các hồ thủy điện cạn kiệt (tương tự kịch bản tháng 5-6 năm 2023 tại miền Bắc), nguy cơ thiếu điện cục bộ cho sản xuất và sinh hoạt là hiện hữu.
Bài học từ Ấn Độ là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy sự phụ thuộc quá lớn vào năng lượng nhập khẩu qua một tuyến đường độc đạo có thể đánh sập cả một nền kinh tế. Việt Nam có thể tránh được kịch bản thiếu hụt gas trầm trọng đến mức phong tỏa đời sống, nhưng áp lực lạm phát do chi phí logistics tăng và nguy cơ quá tải lưới điện mùa hè là những bài toán mà các nhà hoạch định chính sách phải chuẩn bị đối phó ngay từ bây giờ.
Theo VBC, các chiến lược dự phòng mà doanh nghiệp tại Việt Nam có thể triển khai ngay để đối phó với rủi ro thiếu điện và bão giá nguyên liệu trong giai đoạn tới:
Tự chủ và tối ưu hóa năng lượng (Giải quyết rủi ro mất điện)
Mùa hè với nguy cơ thiếu điện, đặc biệt tại khu vực miền Bắc, là một rủi ro hiện hữu. Doanh nghiệp không thể chỉ thụ động chờ đợi lịch cắt điện từ điện lực.
Đầu tư năng lượng tái tạo tại chỗ. Đây là thời điểm vàng để các nhà máy sản xuất tính đến việc lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái. Dù không thể thay thế 100% điện lưới, nó giúp giảm tải đáng kể trong các giờ cao điểm ban ngày và tạo một lớp bảo vệ một phần khi lưới điện chập chờn.
Chuẩn bị “Phương án B” với máy phát điện và nhiên liệu. Đảm bảo hệ thống máy phát điện dự phòng luôn trong trạng thái sẵn sàng. Tuy nhiên, lưu ý rằng chạy máy phát điện bằng dầu diesel sẽ đẩy chi phí lên rất cao. Doanh nghiệp cần dự trữ sẵn một lượng dầu diesel nhất định để tránh tình trạng sốt giá cục bộ khi nhiều nơi cùng mất điện và đổ xô đi mua dầu.
Dịch chuyển ca sản xuất: Chủ động làm việc với đối tác và người lao động để cấu trúc lại thời gian làm việc. Chuyển các công đoạn tiêu thụ năng lượng lớn sang các khung giờ thấp điểm (ban đêm hoặc sáng sớm) để giảm thiểu rủi ro bị sa thải phụ tải (cắt điện đột ngột) trong giờ cao điểm trưa hoặc chiều.
Chiến lược chuỗi cung ứng (Giải quyết rủi ro bão giá và đứt gãy)
Chi phí logistics tăng do căng thẳng địa chính trị sẽ kéo theo giá nguyên vật liệu đầu vào tăng theo. Cần rà soát lại danh sách nhà cung cấp. Nếu doanh nghiệp đang phụ thuộc hơn 50% vào một nhà cung cấp nước ngoài duy nhất (đặc biệt là từ các khu vực phải đi qua các tuyến hàng hải đang căng thẳng), hãy ngay lập tức tìm kiếm và ký hợp đồng nguyên tắc với các nhà cung cấp dự phòng tại thị trường nội địa hoặc các nước lân cận trong khối ASEAN. C
huyển từ mô hình “Just-in-Time” (sản xuất đến đâu nhập đến đó) sang “Just-in-Case” (dự phòng rủi ro) đối với những nguyên vật liệu không thể thay thế. Việc chấp nhận chi phí lưu kho cao hơn một chút trong ngắn hạn sẽ bảo vệ doanh nghiệp khỏi nguy cơ đình trệ toàn bộ dây chuyền. Đối với các doanh nghiệp lớn bị ảnh hưởng trực tiếp bởi giá xăng dầu, kim loại hay nông sản, việc sử dụng các hợp đồng tương lai (futures) hoặc hợp đồng kỳ hạn (forward) để chốt giá nguyên liệu từ bây giờ là một biện pháp tài chính khôn ngoan để tránh rủi ro giá tăng phi mã.
Tài chính và nhân sự
Khi chi phí đầu vào tăng đột ngột, dòng tiền của doanh nghiệp sẽ bị kéo căng. Cần thắt chặt các khoản chi tiêu không cần thiết, đẩy nhanh việc thu hồi công nợ và duy trì một quỹ dự phòng tiền mặt đủ để duy trì hoạt động tối thiểu từ 3-6 tháng. Đối với khối văn phòng, nếu xảy ra tình trạng cắt điện luân phiên diện rộng, hãy chuẩn bị sẵn cơ sở hạ tầng IT (hệ thống cloud, VPN) để nhân viên có thể linh hoạt làm việc từ xa hoặc làm việc tại các khu vực không bị mất điện, đảm bảo mạch vận hành không bị đứt gãy.