Việt Nam đang đứng trước một trong những ngã rẽ lịch sử quan trọng nhất về phát triển kinh tế: làm thế nào để duy trì tốc độ tăng trưởng cao, hoàn thành mục tiêu công nghiệp hóa, trong khi vẫn phải tuân thủ cam kết quốc tế về phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050? Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (gọi tắt là Quy hoạch Điện VIII – PDP8), được phê duyệt vào tháng 5/2023, chính là tấm bản đồ dẫn đường cho kỷ nguyên mới này.
Tuy nhiên, đằng sau những con số tham vọng về năng lượng tái tạo, PDP8 đang phải đối mặt với một bài toán cốt lõi, sống còn đối với mọi nền kinh tế công nghiệp: Đảm bảo nguồn năng lượng chạy nền.
Trước khi đi sâu vào PDP8, chúng ta cần nhìn nhận thực tế phũ phàng về hệ thống điện. Điện mặt trời và điện gió là những nguồn năng lượng sạch tuyệt vời, nhưng chúng có một điểm yếu chí mạng: tính gián đoạn. Mặt trời không chiếu sáng vào ban đêm, và gió không phải lúc nào cũng thổi.
Trong khi đó, các nhà máy luyện kim, khu công nghiệp sản xuất chất bán dẫn, hệ thống máy chủ dữ liệu và hàng chục triệu hộ gia đình cần điện 24/7. Nguồn điện cung cấp liên tục, ổn định bất chấp thời tiết này được gọi là “năng lượng chạy nền”. Từ trước đến nay, vai trò này được đảm nhận xuất sắc bởi nhiệt điện than, thủy điện và điện hạt nhân.
Khi Việt Nam cam kết loại bỏ dần nhiệt điện than và không (hoặc chưa) phát triển điện hạt nhân, bài toán chạy nền trở thành một lỗ hổng khổng lồ cần được lấp đầy.
PDP8 vạch ra một lộ trình chuyển đổi cơ cấu nguồn điện cực kỳ quyết liệt. Dưới đây là bảng tóm tắt sự thay đổi dự kiến về công suất đặt các nguồn điện:
| Loại hình nguồn điện | Tỷ trọng hiện tại (Ước tính 2023) | Mục tiêu đến 2030 (PDP8) | Tầm nhìn đến 2050 (PDP8) |
| Nhiệt điện Than | ~32-33% | ~19% | 0% |
| Điện Khí (Nội địa & LNG) | ~10-11% | ~24.8% | ~7-8% (chuyển sang đốt hydro/amoniac) |
| Thủy điện | ~28-29% | ~19.5% | ~7.3% |
| Điện Gió | ~5-6% | ~18.5% | ~29-33% |
| Điện Mặt trời | ~20-21% | ~8.5% (hạn chế phát triển lưới) | ~33-34% |
(Tỷ trọng nêu trên dựa trên công suất lắp đặt, không thể hiện sản lượng điện phát ra thực tế. Sản lượng của than và khí luôn cao hơn do hệ số công suất lớn).
Qua bảng trên, chúng ta thấy rõ chiến lược giải quyết bài toán năng lượng chạy nền của PDP8: Dùng Điện Khí (đặc biệt là LNG nhập khẩu) làm cầu nối chuyển tiếp, trong khi chờ đợi công nghệ lưu trữ năng lượng (Pin) rẻ đi để hỗ trợ Năng lượng tái tạo.
PDP8 quy định rõ, không phát triển thêm nhà máy nhiệt điện than mới sau năm 2030. Các nhà máy đang vận hành phải dần chuyển đổi nhiên liệu sang sinh khối (biomass) hoặc amoniac xanh, và loại bỏ hoàn toàn than vào năm 2050. Đây là một quyết định dũng cảm nhưng đầy thách thức. Than hiện là nguồn điện chạy nền rẻ nhất và ổn định nhất của Việt Nam. Việc cắt giảm tỷ trọng than đồng nghĩa với việc Việt Nam tự tước đi một lợi thế cạnh tranh về giá điện rẻ để thu hút FDI mảng sản xuất công nghiệp nặng.
Để thay thế khoảng trống của than, PDP8 đặt cược lớn vào điện khí, đưa công suất nhóm này lên mức gần 25% vào năm 2030 (tương đương khoảng 37.330 MW). Khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu chiếm vai trò chủ đạo. Điện khí có ưu điểm là phát thải bằng một nửa so với than, và đặc biệt là khả năng khởi động/dừng máy cực nhanh, rất phù hợp để làm nguồn điện nền linh hoạt, đỡ cho sự trồi sụt của điện mặt trời và điện gió.
Tuy nhiên, khác với than có thể khai thác trong nước hoặc nhập từ các nguồn lân cận, chuỗi cung ứng LNG đòi hỏi hạ tầng cảng biển đặc thù và phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường quốc tế (hiện là Mỹ, Qatar, Úc). Giá LNG thế giới biến động cực kỳ khó lường. Khi châu Âu từ bỏ khí đốt Nga và tranh giành LNG trên toàn cầu, giá đã có lúc tăng phi mã. Nếu giá LNG neo ở mức cao, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) sẽ đứng trước áp lực lỗ nặng, hoặc giá điện bán lẻ phải tăng vọt, gây lạm phát và bóp nghẹt các doanh nghiệp sản xuất. Việc xây dựng các kho cảng LNG tái hóa khí và nhà máy điện tỷ đô đòi hỏi thời gian dài và cơ chế giá điện (PPA) rõ ràng để vay vốn quốc tế. Sự chậm trễ ở các dự án như Nhơn Trạch 3 & 4 hay Bạc Liêu đang là một thực tế đáng báo động.
Nhận thức được rủi ro của LNG trong dài hạn, tầm nhìn đến 2050 của PDP8 vạch ra một hệ thống năng lượng nơi gió và mặt trời chiếm ưu thế tuyệt đối (hơn 60% công suất). Lúc này, bài toán “năng lượng chạy nền” được định nghĩa lại. Sẽ không còn khái niệm một nhà máy đốt nhiên liệu liên tục 24/7 nữa, mà thay vào đó là Hệ thống chạy nền linh hoạt.
Để làm được điều này, PDP8 nhấn mạnh vào ba yếu tố:
- Hệ thống Lưu trữ Năng lượng (BESS) và Thủy điện Tích năng: Khi mặt trời chói chang và gió thổi mạnh, điện dư thừa sẽ được dùng để sạc vào các hệ thống pin khổng lồ (BESS) hoặc bơm nước từ hồ thấp lên hồ cao (Thủy điện tích năng). Vào ban đêm, pin sẽ xả điện và nước sẽ được xả xuống để chạy tuabin. Tuy nhiên, công nghệ BESS hiện tại vẫn còn quá đắt đỏ để triển khai ở quy mô quốc gia.
- Lưới điện siêu liên kết (Smart Grid): PDP8 đặt mục tiêu xây dựng lưới điện truyền tải mạnh mẽ, có khả năng điều độ linh hoạt. Nếu miền Nam dư thừa điện mặt trời, lưới điện lưới thông minh sẽ ngay lập tức truyền tải ra miền Bắc để bù đắp thiếu hụt, giảm thiểu việc phải khởi động các nhà máy điện nền đắt tiền.
- Chuyển đổi sang Hydro/Amoniac Xanh: Đến năm 2050, các nhà máy điện khí và than còn lại sẽ không đốt nhiên liệu hóa thạch nữa, mà chuyển sang đốt Hydro xanh hoặc Amoniac xanh (được sản xuất bằng chính nguồn điện gió/mặt trời dư thừa). Chúng sẽ đóng vai trò dự phòng chiến lược khi thời tiết khắc nghiệt kéo dài.
Dù không đưa vào kế hoạch công suất cụ thể tới năm 2030, nhưng trong văn bản của PDP8, chính phủ đã khéo léo để ngỏ khả năng: “Nghiên cứu, đánh giá để phát triển điện hạt nhân khi có đủ điều kiện…”.
Nhiều chuyên gia năng lượng trong và ngoài nước thừa nhận rằng, đối với một quốc gia 100 triệu dân đang công nghiệp hóa nhanh như Việt Nam, việc đạt được Net Zero mà không có điện hạt nhân là một nhiệm vụ gần như bất khả thi. Điện hạt nhân là nguồn năng lượng duy nhất kết hợp được cả hai yếu tố: phát thải carbon bằng không và cung cấp năng lượng chạy nền liên tục, ổn định với quy mô cực lớn, độc lập với thời tiết.
Nếu thế giới (đặc biệt là Mỹ, Nga, Pháp) thương mại hóa thành công các lò phản ứng hạt nhân module nhỏ (SMR) an toàn hơn, rẻ hơn trong thập kỷ tới, đây rất có thể là lời giải quyết định cho bài toán chạy nền của Việt Nam sau năm 2030.
PDP8 là một bản quy hoạch tiến bộ, thể hiện trách nhiệm của Việt Nam với cộng đồng quốc tế về biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, chặng đường biến văn bản thành thực tế đang đầy rẫy chông gai.
Vostok Business Consulting cung cấp các dịch vụ tư vấn toàn diện: từ đánh giá thâm nhập thị trường, nghiên cứu khả thi dự án, đến tư vấn chiến lược năng lượng và tái cấu trúc doanh nghiệp. Đặc biệt, với sự am hiểu sâu sắc về thị trường Á – Âu, VBC là cầu nối vững chắc giúp các nhà đầu tư tối ưu hóa nguồn vốn, tìm kiếm đối tác công nghệ, và phát triển các dự án năng lượng, công nghiệp bền vững tại Việt Nam.