Hạn ngạch phát thải (ETS – Emissions Trading Scheme), hay còn gọi là Hệ thống Giao dịch Phát thải, là một công cụ chính sách kinh tế nhằm giảm lượng khí nhà kính (chủ yếu là CO2) dựa trên nguyên tắc thị trường. Tại Việt Nam, năm 2026 được xem là dấu mốc quan trọng khi chúng ta bắt đầu vận hành thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải.
Cách thức hoạt động: “Trần và Giao dịch”
ETS hoạt động dựa trên một nguyên lý đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả:
- Cap (Trần phát thải): Chính phủ thiết lập một “mức trần” — tổng lượng khí thải tối đa mà tất cả các ngành công nghiệp được phép thải ra. Mức trần này sẽ giảm dần theo từng năm để ép tổng lượng phát thải quốc gia đi xuống.
- Permit/Quota (Hạn ngạch): Tổng mức trần đó được chia nhỏ thành các “tấm vé” gọi là hạn ngạch. Mỗi hạn ngạch thường tương ứng với 1 tấn CO2. Chính phủ sẽ cấp phát (miễn phí hoặc đấu giá) các hạn ngạch này cho doanh nghiệp.
- Trade (Giao dịch): Đây là nơi thị trường xuất hiện.
- Doanh nghiệp A (Thừa): Cải tiến công nghệ, phát thải ít hơn số hạn ngạch được cấp và Đem bán phần dư thừa để kiếm lời.
- Doanh nghiệp B (Thiếu): Sản xuất cũ kỹ, phát thải vượt mức, kéo theo việc phải lên sàn mua thêm hạn ngạch từ ông A, nếu không sẽ bị phạt rất nặng.
Tại sao ETS lại quan trọng?
Thay vì chỉ cấm đoán bằng mệnh lệnh hành chính, ETS dùng lợi ích tài chính để thay đổi hành vi:
- Tạo động lực kinh tế: Nó biến việc “ô nhiễm” thành một chi phí phải trả và việc “sống xanh” thành một nguồn thu nhập.
- Giảm thải hiệu quả nhất: Thị trường sẽ tự tìm ra nơi nào giảm thải với chi phí rẻ nhất để thực hiện trước.
- Thúc đẩy công nghệ: Doanh nghiệp sẽ tích cực đầu tư vào năng lượng tái tạo, Hydro xanh, hoặc công nghệ thu giữ carbon để không phải mua hạn ngạch đắt đỏ.
Bối cảnh Việt Nam
Theo lộ trình mới nhất, Việt Nam đang gấp rút hoàn thiện hành lang pháp lý (như Nghị định 06/2022/NĐ-CP và các văn bản cập nhật năm 2024-2025):
- Giai đoạn 2025 – 2026: Bắt đầu vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon nội địa.
- Đối tượng tham gia: Chủ yếu là các cơ sở phát thải lớn trong các ngành như Nhiệt điện, Sản xuất thép, Xi măng và Hóa chất.
- CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon): Từ năm 2026, EU sẽ chính thức áp thuế carbon đối với hàng nhập khẩu. Nếu Việt Nam có hệ thống ETS vận hành tốt, doanh nghiệp Việt có thể được khấu trừ mức thuế này, giúp hàng hóa giữ được lợi thế cạnh tranh.
Phân biệt Hạn ngạch (Quota) và Tín chỉ (Credit)
Rất nhiều người nhầm lẫn hai khái niệm này:
| Đặc điểm | Hạn ngạch (Quota) | Tín chỉ (Credit) |
| Bản chất | Quyền được phát thải (được cấp trước). | Thành quả giảm phát thải (xác nhận sau). |
| Nguồn gốc | Do Chính phủ phân bổ cho doanh nghiệp. | Từ các dự án xanh (trồng rừng, năng lượng tái tạo). |
| Sử dụng | Dùng để “bù đắp” lượng phát thải thực tế. | Dùng để bán cho các bên cần bù trừ phát thải. |
Lưu ý: Trong hệ thống ETS của Việt Nam sắp tới, doanh nghiệp có thể dùng một tỷ lệ nhất định (ví dụ khoảng 10%) tín chỉ carbon để bù đắp cho hạn ngạch mà họ thiếu.