Giai đoạn 1: Chiến lược và cập nhật cải cách thuế
VBC xin gửi đến Quý vị một phân tích thấu đáo, chi tiết và mang tính chiến lược về cuộc đại phẫu hệ thống thuế của Liên bang Nga, bắt đầu từ năm 2025 và đạt đỉnh điểm vào năm 2026. Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh kỹ thuật các mức thuế suất, mà là sự thay đổi căn bản trong triết lý quản lý kinh tế của Moscow, chuyển từ mô hình thuế phẳng ưu đãi sang một hệ thống lũy tiến, kiểm soát số hóa toàn diện và tập trung nguồn lực quốc gia. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam đang hoạt động tại Nga hoặc có quan hệ thương mại song phương, sự hiểu biết sâu sắc về những thay đổi này là yếu tố sống còn để duy trì lợi thế cạnh tranh và tuân thủ pháp luật. Dựa trên dữ liệu từ các văn bản luật mới nhất như Luật Liên bang số 176-FZ và 425-FZ, cùng với các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính Nga và Cơ quan Thuế Liên bang (FNS), Vostok Business Consulting (VBC) nhận định rằng giai đoạn “trăng mật” của các cơ chế tối ưu hóa thuế đơn giản đã kết thúc.
Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, ngân sách liên bang Nga đang chịu áp lực lớn từ chi tiêu quốc phòng và an sinh xã hội. Mục tiêu thu thêm 2.600 tỷ rúp vào năm 2025 và sự gia tăng thuế VAT lên 22% vào năm 2026 là những minh chứng rõ ràng nhất cho nỗ lực cân bằng ngân sách. Tuy nhiên, bên cạnh thách thức là những cơ hội mới. Việc Nga tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng “chủ quyền công nghệ” và xoay trục sang phương Đông đang mở ra những khoảng trống thị trường lớn cho doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực logistics, cung ứng hàng tiêu dùng, và công nghệ tài chính. Báo cáo này sẽ đi sâu vào từng khía cạnh kỹ thuật của luật thuế mới, đồng thời cung cấp các khuyến nghị hành động cụ thể để doanh nghiệp hai nước điều hướng thành công trong môi trường kinh doanh đầy biến động này.
Hệ thống thuế Nga đang trải qua một cuộc chuyển đổi mang tính lịch sử, được thiết kế để định hình lại cấu trúc thu nhập của nhà nước trong thập kỷ tới. Trọng tâm của cải cách này là việc gia tăng gánh nặng thuế lên các doanh nghiệp có lợi nhuận cao và các cá nhân có thu nhập lớn, đồng thời siết chặt quản lý đối với khu vực kinh tế nhỏ và vừa (SMEs) vốn được hưởng nhiều ưu đãi trong quá khứ.
Cải cách thuế thu nhập doanh nghiệp
Một trong những thay đổi nền tảng nhất có hiệu lực từ ngày 01/01/2025 là việc nâng mức thuế suất cơ bản của thuế thu nhập doanh nghiệp từ 20% lên 25%. Sự thay đổi này được quy định cụ thể trong Luật Liên bang số 176-FZ. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư tại Nga, điều này đồng nghĩa với việc biên lợi nhuận ròng sẽ giảm đáng kể nếu không có các biện pháp tái cấu trúc chi phí hợp lý. Mức tăng 5% này không áp dụng cho tất cả; các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực chiến lược như công nghệ thông tin (IT) vẫn được hưởng ưu đãi, nhưng mức độ ưu đãi đã giảm đi. Cụ thể, thuế suất liên bang đối với các công ty IT, trước đây là 0%, sẽ tăng lên 5% trong giai đoạn 2025-2030. Điều này phản ánh quan điểm của chính phủ Nga rằng ngành công nghệ đã đủ trưởng thành để bắt đầu đóng góp vào ngân sách quốc gia, mặc dù mức 5% vẫn là rất cạnh tranh so với mức phổ thông 25%.
Thuế thu nhập cá nhân
Năm 2025 đánh dấu sự chấm dứt của mức thuế thu nhập cá nhân “phẳng” 13% đã tồn tại hơn hai thập kỷ. Hệ thống mới áp dụng biểu thuế lũy tiến 5 bậc, với mức thuế suất khởi điểm là 13% cho thu nhập dưới 2,4 triệu rúp/năm và tăng dần lên mức tối đa 22% cho phần thu nhập vượt quá 50 triệu rúp/năm. Đối với cộng đồng người Việt kinh doanh tại Nga, sự thay đổi này đòi hỏi sự minh bạch hơn trong việc kê khai thu nhập cá nhân. Đặc biệt, các cá nhân không cư trú hoặc được xếp loại là “đặc vụ nước ngoài” (foreign agents) sẽ phải chịu mức thuế suất cố định 30% mà không được hưởng các khoản giảm trừ gia cảnh hay ưu đãi thuế tiêu chuẩn, một biện pháp cứng rắn nhằm kiểm soát dòng tiền ra nước ngoài.
Cải cách hành chính thuế
Bên cạnh việc tăng thuế suất, quy trình quản lý thuế cũng được thắt chặt. Cơ chế “giám sát thuế” được mở rộng, cho phép các doanh nghiệp lớn thay thế việc kiểm tra thuế truyền thống bằng việc cung cấp quyền truy cập trực tuyến vào hệ thống kế toán cho cơ quan thuế. Từ năm 2026, các tiêu chí tham gia chế độ này được nới lỏng (chỉ cần đạt 1 trong 3 tiêu chí về doanh thu, tài sản hoặc tiền thuế), khuyến khích nhiều doanh nghiệp tham gia hơn. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc FNS (Cục Thuế Liên bang) sẽ có quyền giám sát “thời gian thực” đối với mọi giao dịch, giảm thiểu khả năng can thiệp số liệu kế toán sau khi giao dịch đã phát sinh.
Thay đổi về VAT (NDS)
Nếu năm 2025 là năm của thuế trực thu, thì năm 2026 sẽ là năm của thuế gián thu với những thay đổi chấn động về Thuế Giá trị Gia tăng (VAT/NDS). Đây là khu vực rủi ro cao nhất đối với bộ phận kế toán của các doanh nghiệp thương mại Việt – Nga.
Theo Luật Liên bang số 425-FZ, bắt đầu từ ngày 01/01/2026, mức thuế suất VAT phổ thông sẽ tăng từ 20% lên 22%. Mức tăng 2 điểm phần trăm này dự kiến sẽ tạo ra thêm hơn 1.100 tỷ rúp cho ngân sách nhà nước mỗi năm, nhưng đồng thời sẽ đẩy giá thành sản phẩm và dịch vụ lên cao, gây áp lực lạm phát. Doanh nghiệp cần lưu ý rằng mức thuế suất ưu đãi 10% vẫn được giữ nguyên cho các nhóm hàng thiết yếu như thực phẩm cơ bản, thuốc men và đồ dùng trẻ em. Tuy nhiên, định nghĩa về “hàng thiết yếu” đang bị thu hẹp lại; ví dụ, các sản phẩm sữa có chứa chất béo thực vật thay thế sẽ bị loại khỏi danh sách ưu đãi và chịu mức thuế 22%.
Quy định chuyển tiếp phức tạp
Vấn đề đau đầu nhất đối với kế toán doanh nghiệp là xử lý các giao dịch vắt qua thời điểm chuyển giao năm mới 2026. Nguyên tắc cơ bản là thuế suất VAT được xác định tại thời điểm giao hàng (shipment), không phải thời điểm thanh toán.
Nếu doanh nghiệp nhận tiền tạm ứng trong năm 2025 cho một đơn hàng sẽ giao trong năm 2026:
- Trong năm 2025: Doanh nghiệp xuất hóa đơn VAT tạm ứng với thuế suất 20% (hoặc 20/120) và nộp thuế cho nhà nước.
- Trong năm 2026: Khi hàng hóa được giao, doanh nghiệp phải xuất hóa đơn VAT thực tế với thuế suất 22%.
- Hệ quả: Doanh nghiệp phải nộp thêm 2% chênh lệch cho nhà nước. Nếu hợp đồng không quy định rõ ràng về việc điều chỉnh giá, doanh nghiệp bán hàng sẽ phải tự bỏ tiền túi ra để bù khoản 2% này, vì khách hàng có thể từ chối thanh toán thêm.
Khuyến nghị của VBC: Tất cả các hợp đồng kinh tế ký kết vắt qua năm 2026 phải bao gồm điều khoản “Gross-up”, quy định rằng giá trị hợp đồng chưa bao gồm VAT và người mua cam kết thanh toán VAT theo mức thuế suất quy định tại thời điểm giao hàng.
Thuế VAT đối với dịch vụ kỹ thuật số và phần mềm
Một thay đổi quan trọng khác là việc bãi bỏ một phần các ưu đãi VAT cho phần mềm. Trước đây, việc chuyển nhượng quyền sử dụng phần mềm có trong “Sổ đăng ký phần mềm Nga” được miễn VAT. Tuy nhiên, Luật mới có xu hướng thu hẹp phạm vi này, đặc biệt đối với các dịch vụ quảng cáo trực tuyến, hosting và marketplaces. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam cung cấp dịch vụ xuyên biên giới vào Nga (ví dụ: xuất khẩu phần mềm, dịch vụ thiết kế số), việc tuân thủ quy định VAT nhà thầu nước ngoài (“Google Tax”) sẽ trở nên nghiêm ngặt hơn, với yêu cầu đăng ký mã số thuế và nộp tờ khai trực tiếp tại cổng thông tin của FNS.
Cải cách chế độ thuế đơn giản (USN): Thách thức sinh tồn cho doanh nghiệp nhỏ
Khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), nơi tập trung đông đảo cộng đồng doanh nghiệp người Việt tại Nga, sẽ chịu tác động nặng nề nhất từ cuộc cải cách này. “Thiên đường” miễn thuế VAT của chế độ USN đã chính thức khép lại.
Hạ ngưỡng miễn VAT: Từ 60 triệu xuống 20 triệu rúp
Trước đây, doanh nghiệp USN được miễn VAT nếu doanh thu dưới 60 triệu rúp/năm. Luật 425-FZ đã hạ ngưỡng này xuống một cách quyết liệt theo lộ trình:
- Năm 2026: Ngưỡng miễn VAT là 20 triệu rúp (dựa trên doanh thu năm 2025).
- Năm 2027: Ngưỡng giảm xuống 15 triệu rúp.
- Năm 2028: Ngưỡng giảm xuống 10 triệu rúp.
Điều này có nghĩa là, nếu doanh nghiệp của bạn có doanh thu năm 2025 vượt quá 20 triệu rúp (tương đương khoảng 5 tỷ VND), bạn sẽ bắt buộc phải nộp tờ khai VAT từ ngày 01/01/2026. Đây là một sự thay đổi “sốc” về mặt tuân thủ, buộc các chủ doanh nghiệp phải tuyển dụng kế toán chuyên nghiệp thay vì tự kê khai như trước.
Ma trận lựa chọn thuế suất USN: 5%, 7% hay 22%?
Khi trở thành người nộp thuế VAT trong chế độ USN, doanh nghiệp đứng trước một sự lựa chọn chiến lược quan trọng, quyết định đến khả năng cạnh tranh về giá:
Lựa chọn A: Thuế suất ưu đãi đặc biệt (5% hoặc 7%)
- Mức 5%: Áp dụng cho doanh thu từ 20 triệu đến 250 triệu rúp/năm.
- Mức 7%: Áp dụng cho doanh thu từ 250 triệu đến 450 triệu rúp/năm.
- Điều kiện: Không được khấu trừ VAT đầu vào.
Phân tích: Lựa chọn này phù hợp với các doanh nghiệp B2C (bán lẻ cho người tiêu dùng, nhà hàng, dịch vụ cá nhân) vì người mua không cần hóa đơn đầu vào. Tuy nhiên, chi phí nhập hàng của doanh nghiệp sẽ tăng lên vì không được hoàn lại khoản VAT 22% đã trả cho nhà cung cấp.
Lựa chọn B: Thuế suất phổ thông (22%)
- Mức 22%: Áp dụng cho mọi mức doanh thu.
- Điều kiện: Được khấu trừ toàn bộ VAT đầu vào.
Phân tích: Lựa chọn này là bắt buộc nếu khách hàng của bạn là các doanh nghiệp lớn (B2B). Các đối tác lớn cần hóa đơn VAT 22% để khấu trừ thuế của chính họ. Nếu bạn xuất hóa đơn 5%, họ sẽ mất quyền lợi khấu trừ và có thể ngừng hợp tác với bạn.
Ân xá cho hành vi “chia tách doanh nghiệp”
Nhận thấy rủi ro nhiều doanh nghiệp sẽ tìm cách “lách” ngưỡng 20 triệu rúp bằng cách chia nhỏ công ty thành nhiều pháp nhân (ví dụ: mở 5 công ty con thay vì 1 công ty lớn), Chính phủ Nga đã đưa ra cơ chế ân xá đặc biệt trong Luật 176-FZ. Nếu các doanh nghiệp tự nguyện hợp nhất và khai báo trung thực trong giai đoạn 2025-2026, họ sẽ được miễn toàn bộ tiền phạt và truy thu thuế cho các hành vi chia tách sai trái trong giai đoạn 2022-2024. Đây là cơ hội “ngàn năm có một” để các doanh nghiệp Việt Nam tại Nga “làm sạch” hồ sơ thuế và chuyển sang mô hình hoạt động minh bạch, chuẩn bị cho sự kiểm soát gắt gao của hệ thống AI thuế trong tương lai.
Chế độ thuế đặc biệt: Mở rộng AUSN 2026 (Thuế đơn giản hóa tự động)
Một điểm sáng trong bức tranh cải cách là sự mở rộng của Chế độ Thuế Đơn giản hóa Tự động (AUSN – Automated Simplified Taxation System). Từ ngày 01/01/2026, chế độ này sẽ không còn giới hạn ở 4 vùng thí điểm mà sẽ được triển khai rộng rãi trên 83 vùng lãnh thổ của Liên bang Nga.
Cơ chế hoạt động của AUSN
AUSN được thiết kế để loại bỏ hoàn toàn gánh nặng kế toán cho doanh nghiệp siêu nhỏ (Micro-enterprises).
- Không tờ khai thuế: Doanh nghiệp không cần nộp bất kỳ tờ khai nào. Cơ quan thuế tự động tính toán số thuế phải nộp dựa trên dữ liệu dòng tiền từ ngân hàng và dữ liệu bán hàng từ máy tính tiền trực tuyến (CCP).
- Miễn đóng bảo hiểm xã hội: Doanh nghiệp được miễn hoàn toàn nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội (thông thường là 30% quỹ lương). Thay vào đó, họ chịu mức thuế suất cao hơn một chút: 8% trên doanh thu (thay vì 6% của USN thường) hoặc 20% trên lợi nhuận (thay vì 15%).
- Đối tượng áp dụng: Doanh nghiệp có doanh thu dưới 60 triệu rúp/năm và có dưới 5 nhân viên.
Lợi ích cho doanh nghiệp Việt Nam: Đối với các văn phòng đại diện nhỏ, các startup công nghệ hoặc các hộ kinh doanh cá thể trong các trung tâm thương mại, AUSN là giải pháp tối ưu để giảm thiểu rủi ro sai sót kế toán và chi phí nhân sự hành chính. Việc mở rộng ra 83 vùng giúp các doanh nghiệp Việt tại các tỉnh xa (như Krasnodar, Ekaterinburg, Vladivostok) cũng có thể tiếp cận chế độ ưu việt này.
Phân tích tác động và khuyến nghị chiến lược từ VBC (Tầm nhìn 2025-2050)
Dưới góc nhìn của Vostok Business Consulting, các cải cách thuế hiện tại không chỉ là phản ứng ngắn hạn trước áp lực ngân sách mà là sự chuẩn bị cho một trật tự kinh tế mới kéo dài đến năm 2035 và xa hơn.
Sự minh bạch hóa cưỡng bức và sự sụp đổ của kinh tế phi chính thức
Hệ thống quản lý thuế AIS Nalog-3 của Nga hiện đã tích hợp dữ liệu từ ngân hàng, hải quan, và máy tính tiền bán lẻ theo thời gian thực. Việc hạ ngưỡng VAT xuống 20 triệu rúp thực chất là biện pháp “lùa” toàn bộ nền kinh tế ngầm vào khu vực chính thức. Trong 5 năm tới, các mô hình kinh doanh dựa trên tiền mặt hoặc nhập hàng tiểu ngạch sẽ không còn đất sống. Doanh nghiệp sẽ phải cạnh tranh bằng năng lực quản trị và hiệu quả vận hành thay vì bằng khả năng trốn thuế.
Áp lực thuế nhập khẩu và VAT tăng cao sẽ thúc đẩy xu hướng nội địa hóa sản xuất. Nga sẽ tiếp tục duy trì các hàng rào thuế quan và phi thuế quan để bảo vệ sản xuất trong nước. Doanh nghiệp nước ngoài, bao gồm Việt Nam, sẽ phải chuyển từ mô hình xuất khẩu thành phẩm sang mô hình liên doanh sản xuất tại Nga để tận dụng các ưu đãi thuế địa phương và quy chế “Made in Russia”.
Tầm nhìn đến 2050: Nga trong cấu trúc kinh tế Á – Âu
Đến năm 2050, nền kinh tế Nga dự kiến sẽ hoàn tất quá trình “Xoay trục sang phương Đông”, tích hợp sâu rộng với các nền kinh tế Châu Á thông qua Liên minh Kinh tế Á – Âu (EAEU) và các khuôn khổ hợp tác với ASEAN.
- Hệ thống thanh toán phi tập trung: Sự phụ thuộc vào SWIFT sẽ được thay thế hoàn toàn bằng các hệ thống thanh toán kỹ thuật số sử dụng Đồng Rúp Kỹ thuật số (Digital Ruble) và các loại tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) khác.
- Hành lang logistics mới: Tuyến đường biển phương Bắc (Northern Sea Route) và Hành lang vận tải Bắc – Nam (INSTC) sẽ trở thành huyết mạch thương mại chính, giảm chi phí vận chuyển và thuế quan cho hàng hóa Việt – Nga.
- Thuế Carbon và ESG: Chính sách thuế sẽ chuyển dịch sang đánh thuế phát thải carbon và khuyến khích kinh tế xanh. Doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị cho các tiêu chuẩn ESG khắt khe hơn khi thâm nhập thị trường Nga trong thập kỷ tới.
Khuyến nghị cụ thể dành cho doanh nghiệp hai nước
- Thách thức lớn nhất hiện nay là thanh toán. Các kênh thanh toán truyền thống qua USD/EUR đã bị tắc nghẽn. Tận dụng Ngân hàng Liên doanh Việt – Nga (VRB): Đây là kênh thanh toán song phương chính thức và ổn định nhất, cho phép thanh toán trực tiếp bằng đồng nội tệ (VND-RUB) mà không qua trung gian phương Tây. Doanh nghiệp cần mở tài khoản tại VRB để đảm bảo dòng tiền thông suốt.
- Thí điểm thanh toán tiền mã hóa (Crypto): Từ tháng 9/2024, Nga đã cho phép thí điểm sử dụng tiền mã hóa cho thanh toán quốc tế. Mặc dù Việt Nam chưa có khung pháp lý rõ ràng, nhưng các doanh nghiệp công nghệ và fintech hai nước có thể nghiên cứu cơ chế thanh toán bù trừ thông qua các nền tảng tài sản số được cấp phép thí điểm, đặc biệt cho các giao dịch nhỏ và vừa.
- Sử dụng Đồng Rúp Kỹ thuật số (Digital Ruble): Nga dự kiến triển khai rộng rãi Digital Ruble từ năm 2025. Doanh nghiệp cần theo dõi sát sao để tích hợp ví điện tử Digital Ruble vào hệ thống thanh toán B2B trong tương lai gần.
Chiến lược xuất nhập khẩu và Logistics
- Tối ưu hóa thuế nhập khẩu: Tận dụng tối đa Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EAEU (VN-EAEU FTA) để hưởng thuế suất ưu đãi 0% cho hầu hết các mặt hàng thủy sản, dệt may và nông sản. Cần lưu ý quy tắc xuất xứ để tránh bị truy thu thuế.
- Đa dạng hóa tuyến vận tải: Chuyển hướng sang các tuyến vận tải trực tiếp nối cảng Hải Phòng/TP.HCM với cảng Vladivostok (Viễn Đông Nga) để giảm thời gian và chi phí, đồng thời tránh rủi ro địa chính trị tại khu vực Biển Đỏ hoặc Châu Âu.
- Kho ngoại quan và thương mại điện tử: Thiết lập kho ngoại quan tại Nga để phục vụ bán hàng qua các sàn thương mại điện tử (Ozon, Wildberries). Điều này giúp doanh nghiệp chủ động về VAT và giao hàng nhanh, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng Nga.
Quản trị rủi ro và tuân thủ pháp luật
- Hợp nhất kinh doanh: Doanh nghiệp Việt tại Nga nên tận dụng cơ chế ân xá thuế 2025 để hợp nhất các pháp nhân nhỏ lẻ thành công ty lớn, chuẩn hóa sổ sách kế toán. Điều này không chỉ giảm rủi ro pháp lý mà còn tăng uy tín tín dụng để vay vốn ngân hàng tại Nga.
- Đầu tư vào nhân sự kế toán: Với sự phức tạp của VAT 22% và USN mới, vai trò của kế toán trưởng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Cần tuyển dụng nhân sự am hiểu cả luật thuế Nga và đặc thù kinh doanh của người Việt, hoặc thuê ngoài các đơn vị tư vấn thuế chuyên nghiệp.
Kết luận
Giai đoạn 2025-2026 không chỉ là thời điểm của những thách thức về thuế suất tăng cao mà còn là giai đoạn bản lề để doanh nghiệp tái định vị chiến lược. Sự kết thúc của kỷ nguyên thuế dễ dãi buộc các doanh nghiệp phải trưởng thành hơn, chuyên nghiệp hơn và minh bạch hơn. Đối với quan hệ hợp tác Việt – Nga, đây là cơ hội để chuyển từ mô hình thương mại tiểu ngạch sang hợp tác công nghiệp sâu rộng, dựa trên nền tảng công nghệ số và các cơ chế tài chính tự chủ. VBC tin rằng, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tư duy chiến lược dài hạn, các doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể biến những thách thức từ cải cách thuế thành lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường Nga rộng lớn.
Phụ lục: Danh mục từ viết tắt và thuật ngữ chuyên môn
- FNS: Cơ quan Thuế Liên bang Nga (Федеральная Налоговая служба).
- VAT/NDS: Thuế Giá trị gia tăng.
- USN: Chế độ thuế đơn giản hóa (Simplified Taxation System).
- AUSN: Chế độ thuế đơn giản hóa tự động (Automated Simplified Taxation System).
- SMEs: Doanh nghiệp vừa và nhỏ.
- EAEU: Liên minh Kinh tế Á – Âu.
- VRB: Ngân hàng Liên doanh Việt – Nga.
- AIS Nalog-3: Hệ thống thông tin tự động thế hệ 3 của ngành thuế Nga.
- DFA: Tài sản tài chính kỹ thuật số (Digital Financial Assets).