Chương trình hiện đại hóa hạm đội nội địa của Nga bước vào giai đoạn quyết định khi 210 tỷ rúp dự kiến được huy động từ chính cộng đồng chủ tàu nhằm đóng mới 500 tàu đến năm 2030. Toàn bộ đội tàu “sông–biển” trên 40 năm tuổi sẽ từng bước bị loại biên.
Theo đề xuất mới, Tập đoàn Đóng tàu Thống nhất (OSK) sẽ triển khai chương trình đóng khoảng 500 tàu mới phục vụ vận tải nội địa và ven biển. Nguồn tài chính khoảng 210 tỷ rúp dự kiến được huy động thông qua cơ chế phụ thu bắt buộc áp dụng với chủ tàu.
Động lực của chính sách xuất phát từ thực trạng đáng lo ngại: phần lớn đội tàu Reka-More (tàu hoạt động cả trên sông và biển) đã vượt ngưỡng khai thác kinh tế – kỹ thuật tối ưu. Nhiều tàu đang vận hành có tuổi đời trên 40 năm, kéo theo: Hiệu suất khai thác thấp; Chi phí nhiên liệu và bảo dưỡng cao; Rủi ro kỹ thuật và an toàn gia tăng; Hạn chế khả năng đáp ứng tiêu chuẩn môi trường mới.
Theo kế hoạch, toàn bộ tàu sông–biển trên 40 năm tuổi sẽ bị loại biên dần trong những năm tới. Đây được xem là bước đi chiến lược nhằm tái cấu trúc nền tảng vận tải thủy nội địa – lĩnh vực có vai trò then chốt trong logistics nội địa Nga. Nguồn tài chính cho chương trình sẽ được hình thành thông qua hai khoản phụ thu mới: Phụ thu vào phí cảng biển và phụ thu đối với hoạt động kiểm định/đăng kiểm tàu
Điều này đồng nghĩa với việc cộng đồng chủ tàu sẽ trực tiếp đóng góp tài chính cho chương trình hiện đại hóa đội tàu. Nói cách khác, toàn ngành sẽ “góp vốn” thông qua các nghĩa vụ phí bổ sung – một cơ chế gần với mô hình quỹ tái đầu tư bắt buộc. Cách tiếp cận này giúp nhà nước tránh gây áp lực lớn lên ngân sách công trong bối cảnh hạn chế nguồn lực, đồng thời đảm bảo ngành vận tải thủy tự tài trợ cho quá trình tái cấu trúc của chính mình.
Việc bổ sung phụ thu chắc chắn sẽ làm tăng chi phí vận hành của chủ tàu. Trong bối cảnh biên lợi nhuận vận tải nội địa vốn không cao, cạnh tranh từ đường sắt và đường bộ, biến động chi phí nhiên liệu, áp lực tài chính có thể được chuyển một phần sang khách hàng thông qua giá cước vận tải.
Các doanh nghiệp sở hữu đội tàu cũ, quy mô nhỏ có thể chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Việc loại biên tàu trên 40 năm tuổi sẽ buộc doanh nghiệp đầu tư mới hoặc rời thị trường, thúc đẩy quá trình hợp nhất (M&A) trong ngành và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp lớn mở rộng thị phần. Trong trung và dài hạn, điều này có thể giúp hình thành đội tàu hiện đại, tiêu chuẩn hóa cao hơn, nâng năng suất vận tải.
Chương trình 500 tàu mới đến năm 2030 sẽ mang lại khối lượng đơn hàng ổn định cho OSK, tăng tải công suất các nhà máy đóng tàu, thúc đẩy phát triển chuỗi cung ứng công nghiệp phụ trợ và tạo việc làm và duy trì năng lực công nghệ đóng tàu trong nước. Đây cũng là công cụ chính sách công nghiệp nhằm giảm phụ thuộc vào tàu nhập khẩu và củng cố chủ quyền công nghệ.
Mô hình “toàn ngành cùng đóng góp” có ưu điểm là phân bổ chi phí rộng rãi và đảm bảo nguồn vốn ổn định. Tuy nhiên, rủi ro nằm ở sựu thiếu minh bạch trong quản lý quỹ, nguy cơ tăng chi phí logistics quốc gia và giảm sức cạnh tranh vận tải thủy so với các phương thức khác. Hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào mức độ hợp lý của phụ thu, lộ trình loại biên tàu cũ, cơ chế phân bổ và kiểm soát nguồn vốn và khả năng OSK đáp ứng tiến độ và chất lượng đóng mới.
Việc huy động 210 tỷ rúp từ chính cộng đồng chủ tàu để đóng mới 500 tàu là một bước đi mang tính cấu trúc đối với ngành vận tải thủy Nga. Trong ngắn hạn, chính sách sẽ tạo áp lực tài chính đáng kể. Tuy nhiên, về dài hạn, đây có thể là cú hích cần thiết để:
- Trẻ hóa đội tàu
- Nâng cao hiệu quả khai thác
- Tăng tiêu chuẩn an toàn và môi trường
- Củng cố ngành đóng tàu nội địa
Ngành vận tải thủy LB Nga đang bước vào giai đoạn chuyển đổi bắt buộc – nơi cùng chia sẻ chi phí trở thành điều kiện để đảm bảo năng lực cạnh tranh trong tương lai. Trong chuỗi cung ứng này, ngành đóng tàu Việt Nam có thể tham gia ở nhiều mắt xích như cung cấp thiết kế kỹ thuật, đóng mới tàu cỡ nhỏ và trung bình, gia công block/module, sản xuất cấu kiện thép, cũng như cung ứng thiết bị phụ trợ và dịch vụ bảo dưỡng.
Ngoài ra, các doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia vào khâu chuẩn hóa vật tư, logistics linh kiện, thử nghiệm – kiểm định kỹ thuật và dịch vụ hậu mãi, đặc biệt trong các dự án nâng cấp, cải hoán đội tàu hiện hữu. Việc tham gia theo mô hình hợp tác – chuyển giao công nghệ với các đối tác Nga hoặc quốc tế sẽ giúp doanh nghiệp Việt từng bước nâng cao năng lực, tiếp cận tiêu chuẩn kỹ thuật cao hơn, làm chủ quy trình quản lý chất lượng và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu trong lĩnh vực công nghiệp hàng hải.