Trong ngôn ngữ học và văn hóa Nga, có một điểm đứt gãy đầy thú vị trong hệ thống số đếm mà không phải ai cũng chú ý. Nếu như các con số tròn chục khác đều tuân theo một quy luật ghép từ logic và có hệ thống — ví dụ như “dvadtsat” (20), “tridtsat” (30), “pyatdesyat” (50), hay “shestdesyat” (60) — thì con số 40 lại đứng chơ vơ một mình với cái tên “sorok” (сорок). Tại sao lại không phải là “chetyredesyat” (bốn chục) như cách tư duy thông thường? Lời giải đáp cho sự phá cách này không nằm ở toán học, mà lại ẩn chứa bên trong những trang sử về giao thương và đời sống sinh hoạt của người Nga cổ đại.
Quay ngược thời gian về thời kỳ nước Nga cổ, con số 40 thực chất vẫn được gọi là “chetyredesyat” đúng theo quy luật. Tuy nhiên, thời bấy giờ, “sorok” hoàn toàn không mang ý nghĩa là một chữ số. Nó vốn dĩ là một danh từ chỉ một đơn vị đo lường trong thương mại. Cụ thể, “sorok” là từ dùng để gọi một bó, một xâu, hay một chiếc túi bằng vải đặc biệt, bên trong chứa vừa vặn 40 tấm da thú quý giá như da chồn zibelin, da sóc, hoặc da mác-tét (kunic). Con số 40 tấm da này không phải được chọn ngẫu nhiên. Theo kinh nghiệm của những người thợ, đây chính là số lượng nguyên liệu chuẩn xác cần thiết để may hoàn chỉnh một chiếc áo choàng lông thú dài và ấm áp cho giới quý tộc.
Trong bối cảnh nước Nga với mùa đông khắc nghiệt, da thú không chỉ là trang phục mà còn được xem như một loại “tiền tệ” có giá trị trao đổi cao, thường được gọi là “vàng mềm”. Những người thợ săn và các thương lái buôn lông thú là những người sử dụng từ “sorok” với tần suất dày đặc nhất trong các phiên chợ. Thay vì phải đếm từng tấm da hay gọi cái tên “chetyredesyat” dài dòng, họ chỉ cần giao dịch bằng những “sorok” một cách nhanh chóng và tiện lợi.
Theo dòng chảy của thời gian, từ “sorok” ngắn gọn, thuận miệng và mang tính thực tiễn cao này đã dần len lỏi từ ngôn ngữ của giới thương nhân vào đời sống thường nhật. Nó bắt đầu đánh mất đi ý nghĩa nguyên thủy là “chiếc túi đựng lông thú” và dần thay thế hoàn toàn cụm từ “chetyredesyat” cồng kềnh. Một danh từ thông thường đã làm một cú lội ngược dòng ngoạn mục để hóa thân thành một số đếm chính thức. Cho đến tận ngày nay, người Nga vẫn sử dụng “sorok” hàng ngày, dù phần lớn thế hệ hiện đại đã không còn mường tượng ra nguồn gốc mang đậm mùi vị của những khu rừng tuyết và những chuyến buôn da thú từ hàng thế kỷ trước.
Người Việt có thể hiểu văn hóa này như thế nào?
Người Việt có thể dễ dàng đồng cảm và hiểu được hiện tượng văn hóa – ngôn ngữ này thông qua lăng kính của kinh tế hàng hóa và thói quen sinh hoạt. Ngôn ngữ không phải là những định lý toán học khô khan; nó là một thực thể sống, bị uốn nắn bởi sự tiện lợi trong giao tiếp hàng ngày của người lao động. Người Việt hiểu rằng, khi một ngành nghề chiếm vị trí độc tôn trong xã hội (như nghề săn bắt và buôn bán da thú ở Nga cổ), các thuật ngữ chuyên ngành của nó sẽ tràn ra khỏi ranh giới nghề nghiệp để trở thành từ vựng phổ thông. Sự thay thế của “sorok” cho “chetyredesyat” cũng giống như cách chúng ta ưu tiên dùng những từ lóng, từ nói tắt trong buôn bán sao cho nhanh gọn, dễ nhớ nhất.
Dù môi trường sống khác biệt, nhưng quy luật hình thành ngôn ngữ từ đời sống thì lại có sự tương đồng đáng kinh ngạc. Tuy nhiên, nó cũng phản ánh sự khác biệt sâu sắc về đặc trưng sinh thái và xã hội:
Nga, đất nước xứ lạnh, rừng Taiga bạt ngàn nên văn hóa săn bắt và giao thương da thú là yếu tố cốt lõi. Từ đó sinh ra “sorok”. Việt Nam, đất nước nhiệt đới gió mùa, gắn liền với văn hóa nông nghiệp lúa nước. Vì vậy, các đơn vị đo lường mang tính dân gian của chúng ta gắn liền với cỏ cây, đồng áng. Chúng ta không đếm da thú, mà chúng ta dùng các từ như “mớ” (mớ rau, mớ cá), “nải” (nải chuối), “chục” (một chục trái cây).
Trong tiếng Việt, số đếm được giữ vững quy luật một cách cực kỳ hệ thống và logic (hai mươi, ba mươi, bốn mươi…). Chúng ta không có hiện tượng một danh từ buôn bán thay thế hoàn toàn một con số tròn chục trên bình diện ngôn ngữ quốc gia.
Mặc dù tiếng Việt không lấy một từ khác để thay số 40, nhưng chúng ta có từ “chục”. “Chục” vừa mang nghĩa là số 10 (mười), nhưng trong văn hóa đi chợ của người Việt, nó lại đóng vai trò y hệt như từ “sorok” ngày xưa của Nga: nó là một danh từ chỉ một tập hợp hàng hóa.
Thậm chí, trong văn hóa thương nghiệp truyền thống Việt Nam, có khái niệm “chục có ngọn”. Mua một chục trái dừa hay một chục bắp ngô ở miền Tây đôi khi không phải là 10, mà là 12 hoặc 14 quả. Tính linh hoạt và sự “bẻ cong” toán học vì mục đích giao thương này rất giống với tinh thần của những thương lái Nga khi xưa.