Năm 2025-2026, Nga thay đổi chính sách di trú, tập trung vào an ninh quốc gia, kiểm soát xã hội và hội nhập chọn lọc thay vì chỉ thiếu hụt lao động. “Khái niệm chính sách di trú quốc gia” mới của Tổng thống Putin đặt mục tiêu “kiểm soát chặt chẽ người nhập cư” và “giảm đáng kể người di cư bất hợp pháp”, đồng thời có thể hạn chế thành viên gia đình của người di cư không có việc làm/học tập để đảm bảo ổn định xã hội. Chính sách mới này thể hiện sự giám sát và kiểm soát chặt chẽ hơn của nhà nước, chấm dứt giai đoạn quản lý di trú lỏng lẻo trước đây.
Các mục tiêu chiến lược vạch ra trong “Khái niệm” đang được thực thi thông qua một loạt các sửa đổi cụ thể đối với khung pháp lý nền tảng: Luật liên bang 115-FZ “Về quy chế pháp lý của công dân nước ngoài tại Liên bang Nga” (ban hành ngày 25/07/2002). Các sửa đổi quan trọng, đặc biệt là những sửa đổi được đưa ra bởi Luật liên bang 316-FZ (ban hành ngày 10/07/2023), đang dần có hiệu lực trong suốt năm 2024 và 2025. Điều này cho thấy một quá trình chuyển đổi có hệ thống, thay vì một sự thay đổi đột ngột. Luật 115-FZ đóng vai trò là công cụ pháp lý chính để thực thi các mục tiêu của “Khái niệm”, cung cấp cơ sở pháp lý cho các quy định nghiêm ngặt hơn về cư trú, lao động và giám sát người nước ngoài.
Xu hướng kiểm soát toàn diện
Để thực thi chiến lược kiểm soát mới, Nga đang nhanh chóng triển khai một hệ sinh thái giám sát kỹ thuật số. Những thay đổi này có hiệu lực trong năm 2025, tác động trực tiếp đến mọi người nước ngoài, bao gồm cả công dân Việt Nam.
Dưới đây là tóm tắt các thay đổi pháp lý quan trọng và lộ trình thực thi:
| Quy định / luật mới | Ngày hiệu lực | Đối tượng áp dụng | Tác động / hành động cần thiết |
| Luật kiểm tra tiếng Nga cho trẻ em nhập cư | 01/04/2025 | Gia đình người nhập cư có con trong độ tuổi đi học | Bắt buộc vượt qua kỳ thi năng lực tiếng Nga để được nhập học các chương trình giáo dục phổ thông. |
| Giấy xác nhận hoàn tất sinh trắc học | 01/07/2025 | Tất cả người nước ngoài | Trở thành tài liệu bắt buộc. Người nước ngoài phải hoàn tất thủ tục sinh trắc học (lấy vân tay, chụp ảnh) để được cấp giấy xác nhận. |
| Siết quản lý thuê bao di động | (có hiệu lực quý 3/2025) | Tất cả người nước ngoài | Người nước ngoài không xác minh danh tính (bao gồm cả dữ liệu sinh trắc học) với nhà mạng sẽ bị khóa SIM. |
| Siết chặt kỳ thi tiếng Nga (RVP, VID, Patent) | 10/07/2025 | Người nước ngoài xin giấy phép cư trú tạm thời (RVP), thường trú (VID), hoặc bằng sáng chế (Patent) | Kỳ thi sẽ trở nên khó khăn hơn đáng kể, đặc biệt là phần nghe và từ vựng chuyên môn. |
| Miễn thi cho lao động theo hạn ngạch | 11/08/2025 | Lao động nhập cư theo hạn ngạch (quota) (bao gồm lao động XKLĐ Việt Nam) | Được miễn hoàn toàn kỳ thi tiếng Nga, lịch sử và luật pháp Nga. |
| Triển khai thẻ ID điện tử | Dự kiến 2026 | Tất cả người nhập cư | Hợp nhất dữ liệu (visa, sinh trắc học, giấy phép lao động) vào một thẻ căn cước điện tử duy nhất. |
Từ 01/07/2025, người nước ngoài tại Nga phải có “giấy xác nhận sinh trắc học” và liên kết danh tính này với SIM di động. Biện pháp này, bao gồm vân tay và ảnh khuôn mặt, chấm dứt tình trạng ẩn danh, cho phép cơ quan an ninh giám sát người nước ngoài theo thời gian thực. Cộng đồng người Việt có nguy cơ pháp lý cao do tình trạng sử dụng SIM không chính chủ phổ biến.
Đỉnh điểm của xu hướng kiểm soát kỹ thuật số là kế hoạch triển khai “Thẻ ID điện tử cho người nhập cư” dự kiến từ năm 2026. Thẻ căn cước này sẽ hợp nhất tất cả các loại giấy tờ rời rạc hiện tại – visa, giấy phép lao động, dữ liệu sinh trắc học, tình trạng đăng ký tạm trú – vào một cơ sở dữ liệu duy nhất. Điều này sẽ tăng cường hiệu quả quản lý của nhà nước lên gấp nhiều lần và giảm thiểu khả năng làm giả giấy tờ.
Bên cạnh kiểm soát kỹ thuật số, Nga cũng đang dựng lên các rào cản xã hội để sàng lọc và quản lý hội nhập. Một luật mới, được Duma Quốc gia (Hạ viện) thông qua với tỷ lệ áp đảo 409-1, sẽ có hiệu lực từ ngày 01/04/2025. Luật này quy định rõ ràng: “trẻ em nhập cư muốn nhập học các chương trình giáo dục phổ thông các cấp phải vượt qua kỳ thi năng lực tiếng Nga”. Chủ tịch Duma Quốc gia Vyacheslav Volodin tuyên bố rằng trình độ tiếng Nga thấp gây căng thẳng cho chính trẻ em và gây khó khăn cho các bạn cùng lớp.
Tuy nhiên, chính sách này không chỉ mang ý nghĩa giáo dục. Nó là một công cụ “lọc” xã hội mạnh mẽ, trực tiếp hỗ trợ mục tiêu của “Khái niệm chính sách di trú” là hạn chế các thành viên gia đình không có việc làm, qua đó củng cố mô hình “công nhân luân chuyển” thay vì “công dân định cư”.
Chính sách thị thực và lao động đối với công dân Việt Nam
Giữa bối cảnh siết chặt chung, chính sách của Nga đối với lao động Việt Nam lại cho thấy một sự phân hóa đáng kinh ngạc, tạo ra cả cơ hội lớn và thách thức rõ rệt.
Đối với công dân Việt Nam, các kênh nhập cảnh truyền thống và hiện đại vẫn song song tồn tại. Thủ tục xin E-visa (thị thực điện tử) tiếp tục được áp dụng cho các chuyến thăm ngắn hạn. Tuy nhiên, đối với lao động dài hạn theo diện xuất khẩu lao động (XKLĐ), quy trình vẫn dựa trên thị thực lao động truyền thống, yêu cầu xử lý hồ sơ qua Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán. Thị trường Nga vẫn duy trì nhu cầu cao đối với lao động Việt Nam, đặc biệt trong các ngành như chế biến thủy sản và xây dựng. Các điều kiện chung về độ tuổi (thường từ 18-47) và sức khỏe vẫn là tiêu chuẩn. Chi phí để đi XKLĐ sang Nga bao gồm nhiều khoản, trong đó có lệ phí xin visa, phí dịch vụ cho trung tâm tuyển dụng và phí khám sức khỏe.
Yêu cầu pháp lý quan trọng nhất đối với Việt Nam trong năm 2025 là sự xuất hiện của một chính sách “hai làn” rõ rệt của Nga đối với yêu cầu kiểm tra ngôn ngữ.
Làn 1: Lao động có tổ chức/hạn ngạch (XKLĐ) – Một thay đổi pháp lý cực kỳ quan trọng: Duma Quốc gia đã thông qua luật miễn thi tiếng Nga, lịch sử và luật pháp Nga cho “lao động nhập cư theo hạn ngạch” (трудовых мигрантов по квоте). Luật này dự kiến có hiệu lực từ ngày 11/08/2025. Đây là một lợi thế đặc biệt, nhắm vào các lao động có tổ chức, như lao động XKLĐ Việt Nam, những người đến Nga theo các hợp đồng và hạn ngạch đã được chính phủ phê duyệt.
Làn 2: Lao động tự do / hội nhập (Patent, RVP, VID) – Ngược lại hoàn toàn, đối với những người nhập cư không thuộc diện “hạn ngạch”—ví dụ như lao động tự do xin “Patent” (bằng sáng chế lao động), hoặc những người xin giấy phép cư trú tạm thời (RVP) và thường trú (VID)—việc thi kiến thức không còn được miễn. Hơn nữa, các kỳ thi này sẽ bị siết chặt và làm khó hơn đáng kể từ ngày 10/07/2025.
Sự đối lập này là một chủ đích chính sách rõ ràng, được tóm tắt trong bảng dưới đây:
Phân tích đối chiếu yêu cầu kiểm tra ngôn ngữ Nga (từ quý III/2025)
| Loại hình di trú | Đối tượng (ví dụ người Việt) | Yêu cầu thi tiếng Nga (từ tháng 8/2025) | Yêu cầu thi lịch sử/luật | Mục tiêu chính sách của Nga |
| Lao động theo hạn ngạch (Quota) | Lao động XKLĐ (xây dựng, thủy sản) | ĐƯỢC MIỄN | ĐƯỢC MIỄN | Thu hút lao động có tổ chức, tạm thời, đáp ứng nhanh nhu cầu kinh tế. |
| Lao động tự do (Patent) | Lao động tự do (chợ, dịch vụ) | BẮT BUỘC (và khó hơn từ 10/07/2025) | BẮT BUỘC | Kiểm soát và sàng lọc lao động tự do, yêu cầu hội nhập cơ bản. |
| Cư trú (RVP / VID) | Người định cư, người kết hôn, sinh viên muốn ở lại | BẮT BUỘC (và khó hơn từ 10/07/2025) | BẮT BUỘC | Sàng lọc nghiêm ngặt, chỉ chấp nhận người hội nhập sâu, hạn chế định cư. |
Nga cần lao động có tổ chức (Làn 1) để vận hành các nhà máy, công trường, vì vậy đối tượng lao động được miễn thi để được đưa vào nhanh chóng. Đồng thời, những lao động này không được khuyến khích ở lại định cư, do đó sẽ có những rào cản xã hội (như luật về trường học) để ngăn cản việc mang theo gia đình.
Ngược lại, Nga lo ngại dòng di cư tự phát, khó kiểm soát (Làn 2), vì vậy các kỳ thi sàng lọc sẽ được xiết chặt và chỉ cho phép những người có quyết tâm hội nhập thực sự hoặc kỹ năng cao được ở lại.
Quy trình cư trú và thách thức hội nhập
Đối với những công dân Việt Nam muốn định cư lâu dài tại Nga—khác với lao động XKLĐ tạm thời, con đường pháp lý chính vẫn là thông qua giấy phép cư trú tạm thời (RVP) và giấy phép cư trú vĩnh viễn (VID). Đây là con đường dành cho các nhà đầu tư, người kết hôn với công dân Nga, sinh viên sau tốt nghiệp, hoặc các chuyên gia tay nghề cao.
Như đã phân tích, những người theo đuổi con đường RVP/VID sẽ phải đối mặt với một thách thức ngày càng lớn. Các quy định mới có hiệu lực từ 10/07/2025 nhằm “nâng cao chất lượng đào tạo ngôn ngữ” và “chống giả mạo kết quả”.
Phân tích chi tiết từ nguồn cho thấy kỳ thi sẽ trở nên khó hơn một cách có hệ thống:
- Phần nghe: Tăng gấp đôi số lượng câu hỏi (từ 2 lên 4) và tăng độ phức tạp của tài liệu âm thanh.
- Phần kiểm tra: số lượng câu hỏi được tăng lên gấp đôi.
- Nội dung: Bổ sung các nhiệm vụ kiểm tra khả năng hiểu “từ vựng chuyên môn” và tăng số lượng bài toán tình huống.
Đây rõ ràng là một rào cản kỹ thuật được thiết kế để giảm tỷ lệ vượt qua. Điều này sẽ ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng đến những người Việt lớn tuổi đang kinh doanh tại Nga, những người dựa vào kinh nghiệm thực tế hơn là kỹ năng học thuật, hoặc những người không có nền tảng ngôn ngữ vững chắc.
Sự siết chặt này cũng tạo ra một nghịch lý tiềm ẩn trong bối cảnh hợp tác giáo dục Việt-Nga đang phát triển mạnh mẽ. Năm 2025, hai nước thúc đẩy hợp tác sâu rộng, với gần 1.500 ứng viên Việt Nam đăng ký học bổng Hiệp định tại Nga. Tuy nhiên, sau khi tốt nghiệp, những sinh viên này—những người được đào tạo bài bản bằng tiếng Nga—sẽ rơi vào “làn 2” (cư trú) nếu họ muốn ở lại làm việc hoặc định cư. Họ sẽ phải đối mặt với chính kỳ thi RVP/VID đã bị làm khó hơn.
Tác động và khuyến nghị cho cộng đồng
Những thay đổi pháp lý sâu rộng trong năm 2025 đang gây ra sự quan tâm và lo lắng lớn trong cộng đồng người Việt tại Nga. Các buổi tọa đàm đang được tổ chức tích cực, ví dụ như tại Tổ hợp Đa chức năng Hà Nội-Moskva (Incentra), với sự tham gia của lãnh đạo Phòng di trú thuộc Sở Nội vụ Moskva và sự ủng hộ của Đại sứ quán Việt Nam.
Sự chủ động tìm hiểu luật này cho thấy cộng đồng nhận thức rõ ràng rằng các quy định mới, đặc biệt là về sinh trắc học, SIM, và các kỳ thi, sẽ tác động trực tiếp đến sự ổn định pháp lý, công việc kinh doanh và cuộc sống gia đình của họ.
Các chính sách mới của Nga tạo ra một sự phân tách rõ rệt về cơ hội và rủi ro trong cộng đồng người Việt:
- Nhóm XKLĐ: Nhóm này đang có cơ hội vàng. Việc được miễn thi (có hiệu lực 11/08/2025) là một lợi thế cạnh tranh khổng lồ, giúp các doanh nghiệp XKLĐ Việt Nam tuyển dụng và đưa lao động sang Nga nhanh hơn, rẻ hơn so với các đối thủ cạnh tranh. Rủi ro chính của họ là rủi ro về hợp đồng và điều kiện lao động, chứ không phải rủi ro pháp lý về di trú.
- Nhóm dân cư trú/tự do: Nhóm này bao gồm các hộ kinh doanh lâu năm, lao động tự do, sinh viên muốn ở lại, và các gia đình—đang đối mặt với rủi ro pháp lý cao nhất. Họ bị kẹp giữa ba gọng kìm: (A) Yêu cầu kiểm soát kỹ thuật số toàn diện (sinh trắc học, SIM); (B) Rào cản hội nhập ngày càng tăng (thi RVP/VID khó hơn); và (C) Rào cản cho gia đình (học hành của con cái).
Dựa trên phân tích, các khuyến nghị sau được đưa ra để các cơ quan, hiệp hội và công dân Việt Nam tại Nga tham khảo và hành động:
- Ưu tiên số 1 (tất cả mọi người): Tuân thủ ngay lập tức quy định sinh trắc học và SIM.
Tất cả công dân Việt Nam đang cư trú tại Nga phải ngay lập tức hoàn thành thủ tục sinh trắc học và đăng ký SIM di động chính chủ, liên kết với dữ liệu sinh trắc học của mình trước các thời hạn của chính phủ đề ra. Trong hệ thống quản lý kỹ thuật số mới, việc không tuân thủ sẽ dẫn đến tình trạng bị khóa SIM, mất liên lạc, bị xem là “bất hợp pháp” và có nguy cơ bị trục xuất. - Đối với doanh nghiệp XKLĐ và lao động theo hợp đồng:
Các doanh nghiệp và người lao động phải đảm bảo các hợp đồng lao động ghi rõ tình trạng tuyển dụng là “theo hạn ngạch” (по квоте). Đây là cơ sở pháp lý để được hưởng quy chế miễn thi tiếng Nga, lịch sử và luật từ 11/08/2025. - Đối với dân cư trú, kinh doanh tự do, sinh viên muốn ở lại: Cần bắt đầu quá trình ôn luyện tiếng Nga nghiêm túc ngay lập tức, tập trung đặc biệt vào kỹ năng nghe và từ vựng chuyên môn sẽ được bổ sung.
- Đối với các gia đình có con: Các gia đình phải chủ động tìm hiểu các yêu cầu cụ thể của luật 01/04/2025 về kiểm tra năng lực tiếng Nga. Cần đảm bảo con em được đào tạo tiếng Nga đầy đủ để vượt qua kỳ thi và đảm bảo quyền được nhập học.