An ninh năng lượng đang trở thành một trong những trụ cột quan trọng nhất đối với sự phát triển bền vững và toàn vẹn của bất kỳ quốc gia nào. Trước những biến động khó lường của địa chính trị và thị trường năng lượng toàn cầu, Nga – một trong những cường quốc xuất khẩu dầu mỏ lớn nhất thế giới – đã và đang đẩy mạnh nghiên cứu, xây dựng các kho dự trữ dầu ngầm chiến lược. Đối với một quốc gia đang phát triển và có nhu cầu tiêu thụ năng lượng ngày càng tăng cao như Việt Nam, việc nghiên cứu kinh nghiệm này của Nga không chỉ mang tính tham khảo học thuật mà còn là chìa khóa để giải quyết bài toán an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.
Theo truyền thống, Liên bang Nga dựa vào hệ thống đường ống khổng lồ và các bể chứa trên mặt đất, kết hợp với dòng chảy xuất khẩu liên tục để điều tiết sản lượng. Tuy nhiên, những cú sốc trên thị trường năng lượng toàn cầu gần đây đã buộc LB Nga phải thay đổi chiến lược.
Trong đại dịch COVID-19 (2020) và các lệnh trừng phạt phương Tây sau năm 2022, nhu cầu hoặc khả năng xuất khẩu dầu của Nga đôi lúc sụt giảm nghiêm trọng. Việc đóng cửa các giếng dầu ở vùng Siberia lạnh giá có thể làm hỏng vĩnh viễn cấu trúc giếng. Do đó, việc có kho dự trữ ngầm khổng lồ giúp Nga có không gian lưu trữ lượng dầu thặng dư mà không cần phải giảm sản lượng đột ngột. Kho dự trữ chiến lược mang là dụng cụ để LB Nga bình ổn giá nội địa hoặc tích trữ dầu khi giá thế giới chùng xuống, sau đó bán ra khi giá đạt đỉnh, tối ưu hóa lợi nhuận quốc gia.
Các bể chứa nổi trên mặt đất rất dễ trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công bằng UAV hoặc đột kích. Kho dự trữ ngầm sâu hàng trăm mét dưới lòng đất cung cấp sự bảo vệ gần như tuyệt đối trước các mối đe dọa vũ trang và thiên tai.
Việc lưu trữ dầu ngầm không phải là khái niệm mới trên thế giới (Mỹ đã áp dụng cho Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược – SPR từ những năm 1970), nhưng quy trình và công nghệ luôn được cải tiến. Nga hiện đang tập trung nghiên cứu và áp dụng ba hình thức lưu trữ ngầm chính:
- Hang muối ngầm: Đây là phương pháp phổ biến và tối ưu nhất. Nước ngọt được bơm vào các mỏ muối ngầm để hòa tan muối, sau đó hút nước muối ra, để lại một hang động khổng lồ. Vách muối hoàn toàn không thấm dầu và tự bịt kín các vết nứt, làm cho nó trở thành kho chứa lý tưởng và chi phí cực thấp.
- Hang đá không lót: Dựa trên nguyên lý thủy động lực học, các hang động được đào trong lớp đá cứng dưới mực nước ngầm. Áp lực nước ngầm xung quanh hang động lớn hơn áp lực của dầu bên trong, khiến dầu bị nhốt lại và không thể rò rỉ ra ngoài lớp đá.
- Mỏ dầu/khí cạn kiệt: Tận dụng lại các mỏ dầu hoặc khí tự nhiên đã khai thác hết. Cấu trúc địa chất đã từng giữ dầu hàng triệu năm sẽ tiếp tục được sử dụng để bơm dầu mới vào lưu trữ.
Ưu điểm vượt trội so với kho chứa trên mặt đất:
- Chi phí bảo trì thấp: Dù chi phí đầu tư ban đầu (CAPEX) có thể cao tùy thuộc vào địa chất, nhưng chi phí vận hành và bảo trì (OPEX) của kho ngầm thấp hơn rất nhiều so với bồn chứa thép (không bị ăn mòn, không cần sơn sửa thường xuyên).
- Tiết kiệm quỹ đất: Các kho ngầm chứa được hàng chục triệu thùng dầu nhưng chỉ chiếm một diện tích mặt đất rất nhỏ cho các trạm bơm và hệ thống ống dẫn, rất phù hợp với các quốc gia có mật độ dân số cao.
- An toàn môi trường và phòng cháy chữa cháy: Nguy cơ hỏa hoạn, cháy nổ, bốc hơi hóa chất (VOCs) độc hại hoặc rò rỉ tràn dầu ra môi trường được giảm thiểu tối đa vì môi trường ngầm thiếu oxy để duy trì sự cháy.
Để hiểu được tại sao kinh nghiệm của Nga lại quan trọng đối với Việt Nam, chúng ta cần nhìn lại bức tranh hiện tại của ngành dự trữ xăng dầu trong nước. Hiện tại, sức chứa xăng dầu của Việt Nam chủ yếu là dự trữ thương mại tại các nhà máy lọc dầu (Nghi Sơn, Dung Quất) và các kho của doanh nghiệp đầu mối. Dự trữ quốc gia chiến lược còn rất khiêm tốn, ước tính chỉ đáp ứng được khoảng 5-7 ngày nhập khẩu ròng, thấp hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn 90 ngày của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).
Gần như toàn bộ xăng dầu và dầu thô tại Việt Nam đều được lưu trữ trong các bồn chứa bằng thép trên mặt đất. Điều này tiêu tốn quỹ đất khổng lồ tại các khu vực ven biển, ven sông, đồng thời đối mặt với rủi ro rỉ sét do khí hậu nhiệt đới gió mùa, bão lũ và nguy cơ mất an toàn phòng cháy chữa cháy. Bên cạnh đó, Việt Nam đang ngày càng phụ thuộc vào nguồn dầu thô nhập khẩu để phục vụ các nhà máy lọc hóa dầu. Bất kỳ sự đứt gãy nào trên biển Đông hay các biến động chính trị toàn cầu đều có thể gây thiếu hụt xăng dầu cục bộ, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống, như thực tế đã từng diễn ra trong năm 2022.
Việc nghiên cứu và áp dụng mô hình xây dựng kho dự trữ dầu ngầm từ Nga mang lại cho Việt Nam nhiều lợi ích chiến lược sâu rộng. Việt Nam và Nga có truyền thống hợp tác lâu đời và bền chặt trong lĩnh vực dầu khí, biểu tượng là Liên doanh Vietsovpetro, Gazprom, và Zarubezhneft. Việt Nam không cần bắt đầu từ con số không. Chúng ta có thể tận dụng mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện để yêu cầu Nga chuyển giao công nghệ khảo sát địa chất, xây dựng hang ngầm hoặc tái sử dụng các giếng dầu cạn kiệt tại thềm lục địa phía Nam (như mỏ Bạch Hổ). Nga sở hữu nền tảng kỹ thuật cơ khí, địa chất xuất sắc có thể giúp Việt Nam đánh giá tính khả thi của việc xây dựng kho ngầm.
Kinh nghiệm của Nga cho thấy không nhất thiết phải có mỏ muối mới làm được kho ngầm. Các mỏ dầu khí đang bước vào giai đoạn cuối đời (cạn kiệt) tại bể Cửu Long hay Nam Côn Sơn của Việt Nam có thể được nghiên cứu để chuyển đổi công năng thành kho dự trữ chiến lược. Mặc dù việc bơm dầu đã khai thác trở lại giếng có những thách thức về hóa lý, nhưng công nghệ hiện đại hoàn toàn có thể xử lý. Việt Nam có đường bờ biển dài với nhiều khu vực đồi núi đá cứng ven biển (miền Trung). Công nghệ hang đá không lót cực kỳ phù hợp để áp dụng tại các khu vực gần nhà máy lọc dầu Nghi Sơn hoặc Dung Quất, giúp tiết kiệm đất nông nghiệp và đất thổ cư.
Nga xây dựng kho ngầm để đối phó với chiến tranh và trừng phạt. Với Việt Nam, kho dự trữ ngầm là lá chắn thép bảo vệ an ninh quốc gia. Nó bảo vệ nguồn năng lượng cốt lõi khỏi các thảm họa thiên nhiên (siêu bão, lũ lụt) và các rủi ro an ninh phi truyền thống. Khi xây dựng được các kho dự trữ dầu ngầm có sức chứa lớn (hàng triệu tấn/kho), Việt Nam có thể nâng mức dự trữ quốc gia lên 30, 60 và tiến tới 90 ngày. Điều này giúp chính phủ hoàn toàn chủ động trong việc bình ổn giá xăng dầu trong nước, miễn nhiễm với các cú sốc giá từ OPEC+ hay các lệnh cấm vận quốc tế, từ đó kiềm chế lạm phát hiệu quả.
Có không gian lưu trữ lớn dưới lòng đất đồng nghĩa với việc Việt Nam có thể thực hiện chiến lược Mua đáy – Bán đỉnh hoặc tích trữ lượng lớn dầu thô khi giá thế giới lao dốc. Tiền tiết kiệm được từ việc mua dầu giá rẻ sẽ bù đắp hoàn toàn chi phí xây dựng kho ngầm. Hơn nữa, tuổi thọ của kho ngầm thường lên tới 50 – 100 năm, mang lại hiệu quả đầu tư công (ROI) vượt trội so với bồn chứa mặt đất (tuổi thọ 20-30 năm và cần đại tu liên tục).
Dù lợi ích là rất rõ ràng, việc hiện thực hóa kho dự trữ dầu ngầm theo kinh nghiệm của Nga cũng đòi hỏi Việt Nam phải giải quyết một số thách thức cốt lõi:
- Tài chính: Việc khảo sát địa chất 3D, khoan và đào hầm dưới độ sâu hàng trăm mét đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ. Nhà nước cần có cơ chế thu hút vốn xã hội hóa hoặc sử dụng các nguồn vốn vay ưu đãi, Quỹ bình ổn giá xăng dầu một cách minh bạch, hiệu quả.
- Khung pháp lý: Cần hoàn thiện hệ thống luật pháp về dự trữ quốc gia, tách bạch rõ ràng giữa dự trữ thương mại của doanh nghiệp và dự trữ chiến lược của Nhà nước, đồng thời xây dựng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (TCVN) riêng cho công trình ngầm chứa dầu.
- Khảo sát địa chất rủi ro cao: Đặc thù của công trình ngầm là có độ rủi ro địa chất (nước ngầm rò rỉ, sụt lún, đứt gãy kiến tạo). Việc chọn sai vị trí có thể gây lãng phí nghiêm trọng.
Động thái nghiên cứu và phát triển hệ thống kho dự trữ dầu ngầm của Nga mang lại những bài học nhãn tiền và vô cùng giá trị cho Việt Nam. Trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập sâu rộng, nhu cầu năng lượng tăng vọt nhưng mức độ tự chủ còn mong manh, việc dịch chuyển từ mô hình lưu trữ mặt đất sang lưu trữ ngầm chiến lược không còn là một “lựa chọn” mà là “sự tất yếu” của tương lai.
Bằng cách tận dụng mối quan hệ truyền thống tốt đẹp để nhận chuyển giao công nghệ từ Nga, kết hợp với các lợi thế về địa chất biển và địa hình ven biển, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng thành công mạng lưới dự trữ năng lượng ngầm. Đây sẽ là “thành trì” vững chắc bảo vệ nền kinh tế trước mọi biến động của thế giới, đảm bảo an ninh năng lượng và tạo đà cho sự phát triển hưng thịnh của đất nước trong nhiều thập kỷ tới.
Tiếp nối bối cảnh hợp tác chiến lược giữa Việt Nam và Nga trong lĩnh vực năng lượng, một đơn vị tư vấn am hiểu thị trường như VBC – với lợi thế trụ sở tại Nga và định hướng mở rộng hợp tác hướng Đông sẽ đóng vai trò là “chất xúc tác” cốt lõi. Để biến ý tưởng xây dựng kho dự trữ dầu ngầm từ cấp độ ngoại giao thành một siêu dự án thực tế, VBC có thể đảm nhận 4 vai trò trọng yếu sau đây:
1. Cầu nối Đối tác và Giải quyết “Độ trễ” Văn hóa Kinh doanh
Các dự án ngầm hóa năng lượng không chỉ đòi hỏi công nghệ mà còn cần sự ăn ý giữa các tổ chức.
- VBC sẽ là bên trực tiếp kết nối các cơ quan quản lý và doanh nghiệp đầu mối của Việt Nam (như Bộ Công Thương, Petrovietnam, Petrolimex) với các viện nghiên cứu địa chất uy tín, các nhà thầu thi công ngầm và các tập đoàn dầu khí hàng đầu của Nga (như Zarubezhneft, Rosneft, Gazprom).
- Các doanh nghiệp Nga có văn hóa làm việc và hệ thống quy trình rất đặc thù. VBC đóng vai trò phiên dịch không chỉ về mặt ngôn ngữ mà còn về tư duy thương mại, giúp hai bên đàm phán trơn tru và rút ngắn thời gian chuẩn bị.
2. Tư vấn Lập báo cáo Nghiên cứu Khả thi (FS) & Mô hình Tài chính
Xây dựng kho dầu ngầm là một dự án có chi phí đầu tư ban đầu (CAPEX) khổng lồ và mang tính rủi ro địa chất cao.
- VBC có thể tập hợp đội ngũ chuyên gia Nga để cùng phía Việt Nam đánh giá chi phí xây dựng, chi phí vận hành (OPEX), và tính toán thời gian hoàn vốn (ROI).
- Đề xuất các mô hình huy động vốn khả thi, chẳng hạn như Hợp tác Công – Tư (PPP), vay vốn ưu đãi từ các quỹ tín dụng liên chính phủ, hoặc đổi tài nguyên/quyền khai thác lấy cơ sở hạ tầng.
3. Điều hướng Pháp lý, Tiêu chuẩn Kỹ thuật và Thanh toán Quốc tế
Đây là khâu phức tạp nhất trong bối cảnh địa chính trị hiện tại.
- Nga áp dụng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật GOST rất khắt khe cho các công trình ngầm. VBC sẽ hỗ trợ tư vấn để “Việt hóa” các tiêu chuẩn này, đảm bảo thiết kế của Nga hoàn toàn đáp ứng các Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia (QCVN/TCVN) về an toàn phòng cháy chữa cháy và xây dựng tại Việt Nam.
- Với các lệnh trừng phạt tài chính quốc tế đang áp dụng lên Nga, việc thanh toán cho các gói thầu công nghệ/xây dựng là một thách thức. VBC có thể tư vấn các cơ chế thanh toán song phương (Sở giao dịch thanh toán bằng nội tệ Ruble – VNĐ) hoặc cấu trúc hợp đồng hợp pháp để đảm bảo dòng tiền dự án không bị gián đoạn.
4. Quản trị Dự án và Giám sát Chuyển giao Công nghệ
Khi dự án đi vào triển khai, VBC không chỉ dừng lại ở việc tư vấn mà có thể hoạt động như một Ban quản lý dự án độc lập (PMU) đại diện cho các bên.
- Đảm bảo các nhà thầu địa chất Nga thực hiện đúng các bước khảo sát (ví dụ: quét 3D mỏ đá/mỏ cạn kiệt tại thềm lục địa Việt Nam) theo cam kết.
- Đảm bảo các kỹ sư và chuyên gia Việt Nam được đào tạo bài bản, tiếp nhận trọn vẹn know-how (bí quyết công nghệ) từ phía Nga trong việc vận hành và bảo trì kho ngầm, giúp Việt Nam hoàn toàn tự chủ sau khi dự án bàn giao.