Khi dòng chảy của dầu thô bị siết chặt từ rốn dầu Trung Đông, thị trường dầu mỏ thế giới sẽ không còn vận hành theo quy luật cung cầu thông thường. Các quốc gia buộc phải thiết lập hệ thống phân cấp ưu tiên năng lượng cho: Hệ thống quốc phòng, xe cảnh sát, cứu hỏa, cứu thương, mạng lưới điện dự phòng và logistics đường sắt quân sự; Máy móc nông nghiệp để đảm bảo an ninh lương thực, xe tải trọng tải lớn vận chuyển hàng hóa thiết yếu, các ngành công nghiệp nặng và hóa dầu; Hàng hải xuyên đại dương và hàng không thương mại.
Tại các nước phát triển, phương tiện cá nhân tiêu thụ đến một nửa, thậm chí hơn, tổng lượng nhiên liệu nhưng lại mang lại ít giá trị thặng dư nhất trong bối cảnh khẩn cấp. Do đó, người lái xe cá nhân sẽ là những người đầu tiên bị cắt đứt nguồn cung. Sự đào thải sẽ bắt đầu khi giá xăng bị đẩy lên mức không tưởng, biến việc lái xe đi làm thành một gánh nặng khổng lồ. Tiếp đó, nếu khủng hoảng leo thang, các lệnh cấm hành chính (cấm xe theo ngày, theo biển số) sẽ trực tiếp tước đi quyền sử dụng xe động cơ đốt trong (ICE).
Nhìn lại Việt Nam, tác động của những biến động địa chính trị này không hề xa vời. Dù sở hữu hai nhà máy lọc hóa dầu là Nghi Sơn và Bình Sơn (Dung Quất) đáp ứng được khoảng 70% nhu cầu nội địa, Việt Nam vẫn phụ thuộc rất lớn vào việc nhập khẩu dầu thô nguyên liệu và xăng dầu thành phẩm để bù đắp phần thiếu hụt.
Tình hình xăng dầu tại Việt Nam hiện nay luôn ở trong trạng thái nhạy cảm với thế giới. Chúng ta đã từng chứng kiến những giai đoạn đứt gãy cục bộ vào cuối năm 2022, khi các cây xăng treo biển hết hàng hoặc bán nhỏ giọt. Nguyên nhân sâu xa đến từ sự biến động khó lường của giá dầu thế giới, tỷ giá ngoại tệ, và những khó khăn trong khâu điều hành chiết khấu của các doanh nghiệp đầu mối.
Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa hoặc Trung Đông chìm trong lửa đạn kéo dài, áp lực lên Quỹ bình ổn giá xăng dầu của Việt Nam sẽ bị thổi bay trong chớp mắt. Giá bán lẻ trong nước sẽ buộc phải thả nổi để tiệm cận với thế giới nhằm tránh nguy cơ vỡ nợ cho các doanh nghiệp nhập khẩu. Chiếc ô tô xăng lúc này không còn là phương tiện che mưa che nắng, mà trở thành một cỗ máy đốt tiền đúng nghĩa.
Sự đắt đỏ và khan hiếm của dầu mỏ sẽ đập tan thói quen sử dụng xe xăng, ép buộc nhân loại chuyển sang xe điện (EV) nhanh hơn bất kỳ nỗ lực tuyên truyền bảo vệ môi trường nào.
Quá trình chuyển đổi năng lượng sẽ không diễn ra trong êm đẹp với những củ cà rốt trợ cấp từ chính phủ. Nó sẽ là một cuộc tháo chạy mang tính sinh tồn. Trong vòng một thập kỷ tới, khi dầu mỏ rơi vào trạng thái thâm hụt kinh niên, người dân sẽ phải cắn răng mua xe điện dù chúng đắt đỏ hơn, chi phí thay pin cao và hạ tầng trạm sạc chưa thực sự phủ kín. Đơn giản vì, nếu không có dầu từ Ả Rập, họ không có lựa chọn nào khác để duy trì quyền tự do di chuyển cá nhân.
Tại Việt Nam, xu hướng này đang được châm ngòi mạnh mẽ với sự trỗi dậy của các hãng xe điện nội địa và sự gia nhập của các thương hiệu quốc tế. Người tiêu dùng Việt Nam bắt đầu coi xe điện là một giải pháp kinh tế khi giá điện sạc hiện tại vẫn đang rẻ hơn chi phí đổ xăng. Tuy nhiên, khi hàng triệu người cùng tư duy như vậy, một quả bom nổ chậm khác bắt đầu đếm ngược.
Sức chịu đựng của hệ thống điện quốc gia.
Việc chuyển dịch sự phụ thuộc từ dầu mỏ sang điện năng không làm biến mất cuộc khủng hoảng năng lượng, nó chỉ chuyển cuộc khủng hoảng đó từ Bộ Công Thương (quản lý xăng dầu) sang Tập đoàn Điện lực (EVN). Dự báo trong 5-10 năm tới, nếu phương tiện giao thông tại Việt Nam phụ thuộc phần nhiều vào điện, ngành điện sẽ phải đối mặt với những thách thức chưa từng có:
Một chiếc xe điện khi cắm vào trụ sạc nhanh (từ 60kW đến 250kW) sẽ tiêu thụ lượng điện năng tương đương với hàng chục, thậm chí hàng trăm hộ gia đình cộng lại trong cùng một thời điểm. Thói quen của đa số người dùng là cắm sạc xe khi trở về nhà vào buổi tối (từ 18h – 22h). Đây lại chính là giờ cao điểm tiêu thụ điện sinh hoạt hiện nay. Sự cộng hưởng này sẽ đẩy đường cong phụ tải lên những đỉnh chóp cực đoan, vượt qua mọi giới hạn thiết kế của lưới điện hiện tại.
Có điện ở nhà máy là một chuyện, nhưng đưa được điện đến các trạm sạc lại là câu chuyện khác. Hệ thống cáp ngầm, trạm biến áp tại các khu đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM hiện đã phải hoạt động với công suất rất cao. Nếu một khu chung cư có hàng trăm chiếc ô tô điện cùng cắm sạc dưới tầng hầm, trạm biến áp của khu vực đó sẽ lập tức quá tải, dẫn đến nhảy aptomat, thậm chí gây cháy nổ và mất điện diện rộng. Để nâng cấp toàn bộ hệ thống cáp và trạm biến áp từ cấp điện áp trung thế xuống hạ thế tại các đô thị đông đúc sẽ tiêu tốn hàng chục tỷ USD và mất rất nhiều năm để thi công.
Ngành điện Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực miền Bắc, vẫn đang vật lộn với tình trạng thiếu điện cục bộ vào những tháng cao điểm mùa khô, khi các hồ thủy điện cạn nước và nhiệt điện than gặp sự cố. Bài học mất điện diện rộng mùa hè năm 2023 vẫn còn nguyên giá trị. Nếu hệ thống điện vốn dĩ đã mong manh nay phải gánh thêm hàng triệu chiếc xe điện và xe máy điện, nguy cơ rã lưới là hiện hữu.
Để xe điện thực sự thân thiện với môi trường, nguồn điện nạp vào nó phải là điện sạch (năng lượng tái tạo). Tuy nhiên, điện mặt trời và điện gió lại mang tính không ổn định, phụ thuộc vào thời tiết. Để đảm bảo điện liên tục cho hạ tầng sạc quốc gia, Việt Nam vẫn phải duy trì các nguồn điện chạy nền ổn định. Nếu các nguồn chạy nền này vẫn là điện than hay điện khí (LNG), thì chúng ta lại quay về bài toán phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, chịu ảnh hưởng bởi giá cả thế giới.
Cuộc chiến năng lượng toàn cầu đang vẽ lại định nghĩa về sự di chuyển. Kịch bản Trung Đông bất ổn không chỉ là câu chuyện của các thùng dầu thô, mà nó là chất xúc tác ép buộc thế giới, bao gồm cả Việt Nam, phải tái cấu trúc toàn bộ nền tảng vận hành xã hội.
Trong khoảng một thập kỷ tới, giai đoạn quá độ này sẽ vô cùng khốc liệt. Ô tô cá nhân, dù là xe xăng hay xe điện, đều sẽ dần khép lại thời kỳ bình dân để trở lại là một “xa xỉ phẩm”. Mức duy trì xe xăng sẽ đắt đỏ vì giá nhiên liệu cao, trong khi xe điện sẽ đắt đỏ vì chi phí đầu tư hạ tầng sạc, thuế phí đường bộ mới (để bù đắp hụt thu thuế tiêu thụ đặc biệt từ xăng), và giá điện chắc chắn sẽ phải tăng để EVN có nguồn vốn tái đầu tư lưới điện.
Để sống sót trong kỷ nguyên mới, Việt Nam không thể chỉ mải mê trợ cấp cho người dân mua xe điện, mà cần một chiến lược An ninh năng lượng kép: Vừa phải xây dựng kho dự trữ chiến lược xăng dầu quốc gia đủ lớn để chống sốc trong ngắn hạn, vừa phải dồn toàn lực đầu tư nâng cấp lưới điện thông minh (Smart Grid) để đón đầu làn sóng điện khí hóa trong dài hạn. Nếu không, chúng ta sẽ chỉ đơn thuần bước từ cuộc khủng hoảng xếp hàng đổ xăng sang một cuộc khủng hoảng xếp hàng chờ sạc điện.