Dựa trên các phân tích chuyên sâu và xu hướng phát triển thực tế, công nghệ điện mặt trời nổi (Floating PV – FPV) không chỉ đơn thuần là việc di chuyển các tấm pin từ mặt đất xuống mặt nước. VBC đánh giá đây là một bước tiến chiến lược trong việc định hình lại hạ tầng năng lượng toàn cầu, chuyển dịch từ phát triển đơn lẻ sang tích hợp hệ thống đa mục tiêu. Trên bình diện thế giới, Trung Quốc đang dẫn đầu tuyệt đối về quy mô triển khai, coi FPV là giải pháp then chốt để khai thác các vùng sụt lún do khai thác than.
Tại Mỹ và EU, trọng tâm lại nằm ở khía cạnh bảo vệ nguồn nước và các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt. Đối với Liên bang Nga, quốc gia sở hữu hệ thống hồ chứa thủy điện khổng lồ, tiềm năng là rất lớn nhưng tốc độ triển khai còn chậm do sự thống trị của năng lượng hóa thạch. Tuy nhiên, xu hướng lai ghép thủy điện – mặt trời đang dần được quan tâm để tối ưu hóa hiệu suất các nhà máy thủy điện cũ trong mùa hè.
Tại khu vực Châu Á và đặc biệt là Việt Nam, FPV mang một ý nghĩa sống còn đối với an ninh năng lượng. Với đặc thù khí hậu nhiệt đới gió mùa và hệ thống sông ngòi dày đặc, Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để áp dụng mô hình “pin ảo” tích hợp giữa thủy điện và điện mặt trời nổi. Cơ chế này hoạt động dựa trên sự bổ trợ hoàn hảo: vào mùa khô khi nước hồ thủy điện xuống thấp, bức xạ mặt trời lại đạt đỉnh, cho phép FPV gánh tải phát điện để thủy điện tích nước. Ngược lại, vào ban đêm hoặc giờ cao điểm, thủy điện xả nước phát điện linh hoạt. Giải pháp này giúp Việt Nam giải quyết được bài toán thiếu điện cục bộ miền Bắc vào mùa hè mà không cần đầu tư quá lớn vào hệ thống pin lưu trữ đắt đỏ.
Đi sâu vào khả năng tự chủ và phát triển công nghệ nội địa (Made in Vietnam), VBC nhận định Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ tới 80-90% chuỗi giá trị của dự án điện mặt trời nổi, thay vì phụ thuộc vào nhà thầu nước ngoài.
Thứ nhất, về hệ thống phao nổi và khung giá đỡ: Đây là thành phần chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí vật tư (BOS). Việt Nam có ngành công nghiệp nhựa và cơ khí phát triển mạnh. Các doanh nghiệp trong nước hoàn toàn đủ năng lực sản xuất phao từ nhựa HDPE có độ bền cao, chịu được tia UV và môi trường nước với chi phí thấp hơn hàng nhập khẩu. Việc thiết kế module hóa các hệ phao để lắp đặt nhanh cũng nằm trong tầm tay của các kỹ sư Việt Nam.
Thứ hai, về hệ thống neo giữ (mooring system): Đây là thách thức kỹ thuật lớn nhất để đảm bảo an toàn cho nhà máy trước gió bão và sự thay đổi mực nước hồ (có thể lên tới hàng chục mét tại các hồ thủy điện lớn như Sơn La, Hòa Bình). Tuy nhiên, với kinh nghiệm dày dạn từ ngành dầu khí (xây dựng chân đế giàn khoan) và ngành đóng tàu, các doanh nghiệp cơ khí hàng hải của Việt Nam (như các đơn vị thuộc PVN) hoàn toàn có thể thiết kế và thi công hệ thống neo phức tạp này. Việc tính toán thủy văn và địa chất lòng hồ cũng là thế mạnh của các đơn vị tư vấn xây dựng điện trong nước.
Thứ ba, về thiết bị điện và tích hợp lưới: Việt Nam đã sản xuất được máy biến áp, cáp điện ngầm và các thiết bị phân phối. Mặc dù các tấm pin mặt trời hiệu suất cao và inverter vẫn chủ yếu dựa vào công nghệ nước ngoài hoặc các nhà máy FDI tại Việt Nam, nhưng khâu thiết kế hệ thống, thi công lắp đặt và vận hành (O&M) hoàn toàn do nhân sự Việt Nam đảm nhiệm. Đặc biệt, việc tận dụng trạm biến áp và đường dây truyền tải 220kV/500kV sẵn có của các nhà máy thủy điện giúp loại bỏ rào cản lớn nhất về giải tỏa công suất, một lợi thế mà các dự án điện mặt trời mặt đất không có được.
Thứ tư, về hiệu quả môi trường và kinh tế: Việc che phủ mặt nước giúp giảm bốc hơi, giữ lại hàng triệu mét khối nước cho thủy lợi và phát điện. Đồng thời, hiệu ứng làm mát từ nước giúp tăng hiệu suất phát điện của tấm pin lên khoảng 10% so với đặt trên mái nhà hoặc mặt đất. VBC khuyến nghị Việt Nam cần sớm ban hành bộ tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia chuyên biệt cho FPV, tập trung vào an toàn neo giữ và đánh giá tác động môi trường thủy sinh, để tạo hành lang pháp lý cho các nhà đầu tư.
Tóm lại, Việt Nam không cần phải đi mua toàn bộ công nghệ FPV từ nước ngoài. Chúng ta chỉ cần nhập khẩu các thành phần lõi (cell pin, inverter) và phát huy tối đa nội lực về cơ khí, vật liệu và thi công để giảm suất đầu tư. Chiến lược này không chỉ đảm bảo an ninh năng lượng mà còn thúc đẩy ngành công nghiệp phụ trợ trong nước phát triển mạnh mẽ.
Trong bối cảnh đó, VBC đóng vai trò là đơn vị tư vấn chiến lược toàn diện, giúp hiện thực hóa các dự án FPV tại Việt Nam. Chúng tôi cung cấp dịch vụ đánh giá khả thi chuyên sâu (Feasibility Study), bao gồm phân tích thủy văn, tính toán hiệu suất năng lượng lai ghép và tối ưu hóa thiết kế hệ thống neo giữ phù hợp với địa hình lòng hồ Việt Nam. VBC cũng hỗ trợ kết nối các nhà sản xuất nhựa và cơ khí trong nước với các đơn vị sở hữu công nghệ phao nổi tiên tiến trên thế giới để chuyển giao quy trình sản xuất. Bên cạnh đó, chúng tôi tư vấn cho các chủ đầu tư về cấu trúc tài chính xanh và hỗ trợ làm việc với cơ quan quản lý để tháo gỡ các vướng mắc về quy hoạch và giá bán điện.