Ngành năng lượng toàn cầu đang trải qua cuộc cách mạng về phương thức quản lý. Không còn đơn thuần là việc kiểm soát các tài sản vật lý riêng lẻ, trọng tâm đã chuyển dịch sang việc xây dựng một “hệ thần kinh kỹ thuật số” kết nối hàng tỷ điểm dữ liệu từ sản xuất, truyền tải đến tiêu thụ. Đối với các cường quốc như Mỹ và EU, số hóa là chìa khóa để tích hợp tỷ trọng năng lượng tái tạo cao vào lưới điện mà không gây sập hệ thống. Đối với Liên bang Nga, trong bối cảnh cấm vận công nghệ, việc phát triển các bản sao số (Digital Twins) cho ngành dầu khí và hạt nhân trở thành vấn đề sống còn để tối ưu hóa hiệu suất và duy trì an toàn vận hành. Trung Quốc lại đang dẫn đầu trong việc triển khai các thành phố thông minh và mạng lưới Internet năng lượng (IoE) nhờ hạ tầng 5G và AI mạnh mẽ.
Tại Việt Nam, sự bùng nổ của điện mặt trời và điện gió trong những năm qua đã đặt áp lực khủng khiếp lên hệ thống truyền tải quốc gia. Thách thức không còn là thiếu nguồn điện, mà là thiếu công cụ quản lý linh hoạt để cân bằng cung cầu trong thời gian thực. Chính vì vậy, các xu hướng công nghệ từ Bản sao số đến Nhà máy điện ảo (VPP) không chỉ là lý thuyết mà là các giải pháp cấp bách cần được áp dụng. Đi sâu vào khía cạnh công nghệ và khả năng nội địa hóa, VBC đánh giá Việt Nam có tiềm năng rất lớn để tự chủ trong lĩnh vực phần mềm và giải pháp quản lý năng lượng, dù vẫn phụ thuộc về phần cứng cảm biến.
Thứ nhất, về Bản sao số (Digital Twins): Đây là công nghệ nền tảng giúp chuyển từ bảo trì định kỳ sang bảo trì dự đoán. Thay vì sửa chữa khi hỏng hóc, các thuật toán AI phân tích dữ liệu từ cảm biến để cảnh báo sự cố trước. Tại Việt Nam, PVN và EVN đã bước đầu ứng dụng công nghệ này cho các giàn khoan và nhà máy nhiệt điện. Về khả năng tự phát triển, các kỹ sư phần mềm Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng các mô hình mô phỏng và giao diện quản lý (Dashboard). Tuy nhiên, các hệ thống cảm biến đo lường chính xác cao (IoT sensors) và các phần mềm lõi mô phỏng vật lý phức tạp vẫn cần nhập khẩu hoặc mua bản quyền từ các đối tác như Siemens hay GE. Chiến lược tốt nhất là hợp tác phát triển (co-development), trong đó Việt Nam làm chủ phần tích hợp dữ liệu và tùy biến thuật toán cho phù hợp với điều kiện nhiệt đới hóa.
Thứ hai, về Nhà máy điện ảo (VPP) và Internet năng lượng (IoE): Đây là lĩnh vực Việt Nam có cơ hội bứt phá mạnh nhất. VPP cho phép kết nối hàng ngàn mái nhà có pin mặt trời, các trạm sạc xe điện và các tải tiêu thụ lớn thành một nguồn phát linh hoạt. Với lực lượng công nghệ thông tin hùng hậu từ các tập đoàn như FPT, Viettel, Việt Nam thừa năng lực để viết các nền tảng phần mềm quản lý VPP, các ứng dụng giao dịch năng lượng ngang hàng (P2P) trên nền tảng Blockchain. Thách thức không nằm ở công nghệ mà nằm ở cơ chế chính sách. Nếu có hành lang pháp lý cho phép mua bán điện trực tiếp (DPPA) và giao dịch P2P, các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam có thể triển khai các giải pháp này ngay lập tức, biến mỗi khu công nghiệp hay khu đô thị thành một VPP tự cân bằng, giảm tải áp lực cho EVN.
Thứ ba, về Trí tuệ nhân tạo (AI) và Nhân sự lai: Xu hướng hợp nhất dữ liệu và sử dụng AI trong thượng nguồn dầu khí hay vận hành lưới điện đang tạo ra nhu cầu về nhân sự “kép” – những người vừa am hiểu kỹ thuật năng lượng vừa giỏi lập trình. Việt Nam có lợi thế dân số trẻ và khả năng thích ứng công nghệ nhanh. Việc đào tạo lại đội ngũ kỹ sư vận hành hiện có để làm chủ các công cụ AI là hoàn toàn khả thi và ít tốn kém hơn nhiều so với việc đầu tư phần cứng mới. Các mô hình AI “Made in Vietnam” có thể được huấn luyện dựa trên dữ liệu vận hành thực tế tại địa phương, từ đó đưa ra các dự báo chính xác hơn so với các mô hình AI nhập khẩu chưa được hiệu chỉnh.
Thứ tư, về Cộng đồng năng lượng và Đô thị thông minh: Báo cáo năm 2025 nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc tự quản lý năng lượng. Tại Việt Nam, mô hình này có thể bắt đầu từ các khu công nghiệp sinh thái hoặc các khu đô thị mới như Smart City tại Hà Nội hay TP.HCM. Việc tích hợp hệ thống đo đếm thông minh và quản lý pin lưu trữ tập trung tại các khu vực này giúp tối ưu hóa chi phí điện năng. Các doanh nghiệp sản xuất công tơ điện tử trong nước đã làm chủ công nghệ, tạo tiền đề vững chắc cho việc triển khai diện rộng.
Trong kỷ nguyên số hóa năng lượng, Việt Nam không nhất thiết phải chạy đua sản xuất phần cứng với Trung Quốc hay Mỹ. Con đường sáng nhất là trở thành một trung tâm (hub) về giải pháp phần mềm và tích hợp hệ thống. Chúng ta có thể nhập khẩu cảm biến và pin, nhưng trí tuệ vận hành, thuật toán điều khiển và nền tảng quản lý phải do người Việt nắm giữ. Điều này đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, tránh nguy cơ bị can thiệp từ xa vào hệ thống lưới điện trọng yếu.
Trong hành trình chuyển đổi số này, VBC cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp và cơ quan quản lý với vai trò là nhà tư vấn chiến lược và kiến tạo giải pháp. Chúng tôi cung cấp dịch vụ Tư vấn chuyển đổi số, giúp các nhà máy điện và đơn vị vận hành lưới điện đánh giá hiện trạng dữ liệu và xây dựng lộ trình áp dụng Bản sao số. VBC cũng hỗ trợ xây dựng khung pháp lý thử nghiệm cho các mô hình VPP và giao dịch điện P2P, làm cầu nối giữa doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý nhà nước.
Ngoài ra, VBC cung cấp dịch vụ Đào tạo và Phát triển nhân lực, thiết kế các khóa học chuyên sâu về AI trong năng lượng và quản lý dự án công nghệ cao, giúp doanh nghiệp chuẩn bị đội ngũ nhân sự lai cho tương lai. Với mạng lưới đối tác công nghệ toàn cầu, chúng tôi cũng hỗ trợ Tìm kiếm và Đánh giá giải pháp (Technology Scouting), giúp doanh nghiệp Việt Nam lựa chọn các nền tảng IoT và AI phù hợp nhất, tránh lãng phí đầu tư.