Ngày 30/01/2026 đánh dấu cột mốc 76 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Liên bang Nga (kế thừa pháp lý của Liên Xô). Trong lịch sử quan hệ quốc tế của Việt Nam, hiếm có mối quan hệ nào trải qua nhiều biến động của thời đại nhưng vẫn giữ được độ tin cậy chính trị cao như quan hệ Việt – Nga. Tuy nhiên, khi bước vào năm 2026, bối cảnh thế giới đã thay đổi hoàn toàn so với những thập kỷ trước. Chúng ta không còn sống trong thời kỳ mà tình hữu nghị đơn thuần có thể thúc đẩy kim ngạch thương mại. Thay vào đó, chúng ta đang đối mặt với một trật tự thế giới đa cực, bị phân mảnh bởi các lệnh trừng phạt, các rào cản kỹ thuật và sự cạnh tranh gay gắt giữa các siêu cường.
Từ góc độ của VBC, một công ty tư vấn chuyên sâu về thị trường Nga và Đông Âu, chúng tôi nhận thấy rằng năm 2026 không chỉ là thời điểm để kỷ niệm, mà là “thời điểm vàng” để tái định nghĩa lại bản chất của sự hợp tác. Sau những gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu giai đoạn 2022-2024, năm 2025 đã chứng kiến sự phục hồi ấn tượng của thương mại song phương, nhưng đồng thời cũng bộc lộ những hạn chế mang tính cấu trúc cần phải được giải phẫu nghiêm túc.
Kinh tế – thương mại (2020–2026)
Tính đến kết thúc năm tài chính 2025, tổng kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam – Nga đã có sự hồi phục đáng kể, đạt mức xấp xỉ 4.6 tỷ USD, tăng trưởng hơn 26% so với năm 2024. Nếu nhìn vào con số tuyệt đối, đây là một nỗ lực lớn khi xét đến việc Nga đang là quốc gia bị cấm vận nhiều nhất thế giới và Việt Nam phải chịu sức ép lớn về việc tuân thủ các quy định trừng phạt thứ cấp từ phương Tây.
Tuy nhiên, khi đặt con số 4.6 tỷ USD này lên bàn cân so sánh với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam năm 2025 (vượt mốc 900 tỷ USD), tỷ trọng của thị trường Nga vẫn còn rất khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện.
Cấu trúc thương mại đang có sự dịch chuyển rõ rệt. Về phía xuất khẩu của Việt Nam, nhóm hàng nông sản (cà phê, hạt điều, tiêu, thủy sản) và dệt may vẫn chiếm chủ đạo, nhưng đang đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt về giá và logistics. Năm 2025, xuất khẩu dệt may sang Nga đạt 504.1 triệu USD, chiếm 22.2% tổng kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này. Điều đáng lưu ý là sự sụt giảm 33.8% của nhóm hàng này so với giai đoạn trước, phản ánh sự khó khăn trong việc duy trì đơn hàng khi các kênh thanh toán truyền thống bị tắc nghẽn và sức mua của người dân Nga bị ảnh hưởng bởi lạm phát và tỷ giá RUB/USD.
Về phía nhập khẩu, Nga tiếp tục khẳng định vai trò là nhà cung cấp an ninh năng lượng và nguyên liệu đầu vào chiến lược cho Việt Nam. Than đá, phân bón, hóa chất và đặc biệt là dầu thô và các sản phẩm từ dầu mỏ là những mặt hàng chủ lực. Đáng chú ý, nhập khẩu lúa mì và thực phẩm từ Nga cũng đang tăng nhanh, giúp Việt Nam đa dạng hóa nguồn an ninh lương thực.
Để hiểu rõ vị thế thực sự của thị trường Nga đối với doanh nghiệp Việt Nam, VBC thực hiện phép đối chiếu chiến lược với hai đối tác lớn nhất là Phương Tây (G7/EU) và Trung Quốc.
Đối với Phương Tây (G7/EU): Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và khối G7/EU mang bản chất của mô hình “Gia công – Xuất khẩu”. Việt Nam nhập khẩu công nghệ, máy móc và nguyên liệu (chủ yếu từ Đông Á), sau đó gia công lắp ráp và xuất khẩu thành phẩm sang Mỹ và EU. Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với thặng dư thương mại khổng lồ (ước tính 134 tỷ USD năm 2025). Bản chất của mối quan hệ này là Việt Nam đóng vai trò là “công xưởng” và phương Tây là “thị trường tiêu thụ”. Do đó, mọi biến động về nhu cầu tiêu dùng hoặc chính sách thuế quan (như nguy cơ áp thuế từ Mỹ) sẽ tác động trực tiếp đến sự sống còn của nền kinh tế xuất khẩu Việt Nam.
Đối với Trung Quốc: Quan hệ Việt – Trung mang bản chất “Chuỗi cung ứng liền kề”. Trung Quốc là nguồn cung cấp đầu vào sản xuất lớn nhất cho Việt Nam (nhập khẩu 186 tỷ USD năm 2025). Việt Nam phụ thuộc vào Trung Quốc về nguyên phụ liệu dệt may, linh kiện điện tử và máy móc thiết bị. Logistics giữa hai nước cực kỳ thuận lợi với hệ thống đường bộ, đường sắt kết nối sâu. Trung Quốc là “nhà cung cấp”, còn Việt Nam là “khách hàng” và “trạm trung chuyển”.
Đối với Liên bang Nga:
Nga không phải là thị trường tiêu thụ khổng lồ như Mỹ, cũng không phải là công xưởng thế giới như Trung Quốc. Vai trò của Nga đối với Việt Nam là “Đối tác An ninh Nguồn lực”. Nga cung cấp những thứ mà nền kinh tế Việt Nam cần để vận hành ở tầng nền tảng: Năng lượng (Dầu, Khí, Than, Hạt nhân), Nguyên liệu cơ bản (Phân bón, Sắt thép) và Kỹ thuật Quân sự. Mối quan hệ này mang tính bổ trợ chiến lược cao hơn là lợi ích thương mại ròng. Trong khi quan hệ với phương Tây mang lại thặng dư tiền mặt (USD), quan hệ với Nga mang lại sự an toàn về năng lượng và quốc phòng. Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất của quan hệ Việt – Nga so với hai cặp quan hệ trên là sự thiếu hụt về kết nối logistics địa lý và hạ tầng thanh toán tài chính.
Cơ hội và Điểm nghẽn
Năng lượng là hòn đá tảng trong quan hệ Việt – Nga suốt 76 năm qua. Liên doanh Vietsovpetro không chỉ là biểu tượng mà còn là một thực thể kinh tế hiệu quả, đóng góp lớn vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, đến năm 2026, ngành năng lượng đang đứng trước những ngã rẽ lịch sử.
Dầu khí và vai trò của “Hạm đội M”: Trong bối cảnh các biện pháp trừng phạt năng lượng của phương Tây được siết chặt, việc vận chuyển dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ từ Nga về Việt Nam đang đối diện với nhiều thách thức liên quan đến bảo hiểm và vận tải. Khái niệm “Hạm đội M” (thường được phương Tây gọi là Hạm đội Bóng tối) đã trở thành một thực tế hiển nhiên của thị trường vận tải biển toàn cầu. Đây là tập hợp các tàu chở dầu hoạt động bên ngoài hệ thống bảo hiểm G7 (P&I Clubs), thường được bảo hiểm bởi các công ty Nga hoặc các quốc gia trung lập. Đối với Việt Nam, việc tiếp nhận nguồn dầu từ Nga thông qua các cơ chế này đòi hỏi sự linh hoạt và khéo léo trong công tác quản lý.
Điện hạt nhân – Sự trở lại chiến lược: Năm 2025–2026 đánh dấu sự thay đổi quan trọng trong chính sách năng lượng của Việt Nam với việc Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh tái khởi động các dự án điện hạt nhân. Với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 (Net Zero), điện hạt nhân được xem là nguồn điện nền sạch và ổn định thay thế cho điện than. Nga, thông qua tập đoàn Rosatom, đang là đối tác tiềm năng nhất cho dự án Ninh Thuận 1. Công nghệ VVER-1200 của Nga được đánh giá cao về độ an toàn và hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở tài chính và địa chính trị. Việc huy động vốn cho dự án tỷ đô này trong bối cảnh Nga bị hạn chế tiếp cận thị trường vốn quốc tế là bài toán nan giải. VBC dự báo rằng các mô hình hợp tác như BOO (Xây dựng – Sở hữu – Vận hành) hoặc vốn vay cấp nhà nước kết hợp với hàng đổi hàng sẽ được ưu tiên xem xét.
Khoảng cách địa lý và sự gián đoạn của các tuyến vận tải biển truyền thống do cấm vận là rào cản lớn nhất. Tuy nhiên, “cái khó ló cái khôn”, những tuyến đường mới đang hình thành.
Đường sắt liên vận Á – Âu: Tuyến đường sắt từ Yên Viên (Việt Nam) quá cảnh qua Trung Quốc để đến Nga và Châu Âu đã trở thành một giải pháp cứu cánh cho các mặt hàng có giá trị gia tăng cao. Thời gian vận chuyển rút ngắn xuống còn 25-30 ngày so với 45-50 ngày đi đường biển vòng qua Châu Phi. Dù vậy, thách thức nằm ở sự đồng bộ hóa khổ đường sắt (1435mm tại Trung Quốc và 1520mm tại Nga) và năng lực thông quan tại các cửa khẩu biên giới.
Vận tải biển trực tiếp: Sự ra đời của các tuyến tàu biển trực tiếp kết nối Vladivostok – Hải Phòng – TP.HCM do FESCO và các liên doanh vận hành là một bước đột phá. Tuyến đường này đi trong vùng biển nội Á, tránh xa các điểm nóng kiểm soát cấm vận tại Châu Âu hay Singapore, tạo ra một “luồng xanh” an toàn cho hàng hóa hai chiều.
Tuyến đường biển phương Bắc (NSR) – Tầm nhìn 2050: Về dài hạn, biến đổi khí hậu đang làm tan băng Bắc Cực, mở ra Tuyến đường biển phương Bắc. Đây là con đường ngắn nhất kết nối Á – Âu. Nga đang tích cực mời gọi Việt Nam tham gia đầu tư vào hạ tầng cảng biển và đội tàu phá băng phục vụ tuyến đường này. Đến năm 2050, đây có thể là tuyến đường huyết mạch thay đổi toàn bộ bản đồ logistics thế giới, và sự tham gia sớm của Việt Nam sẽ mang lại lợi thế địa chiến lược to lớn.
Hệ thống thanh toán là “hệ thần kinh” của thương mại. Việc Nga bị loại khỏi SWIFT buộc hai nước phải tìm kiếm các giải pháp thay thế. Việc kết nối hệ thống thẻ MIR của Nga và NAPAS của Việt Nam là bước đi quan trọng để thúc đẩy du lịch và chi tiêu cá nhân. Tuy nhiên, đối với thanh toán thương mại lớn (B2B), việc sử dụng đồng RUB và VND thông qua Ngân hàng Liên doanh Việt – Nga (VRB) vẫn gặp khó khăn do thanh khoản thấp và rủi ro tỷ giá.
VBC nhận thấy sự hồi sinh của phương thức “hàng đổi hàng” nhưng ở trình độ quản lý cao hơn. Không đơn thuần là đổi hàng lấy hàng, các giao dịch này được định giá theo thị trường quốc tế và bù trừ qua một hệ thống trung tâm. Ví dụ, giá trị xuất khẩu điện thoại của Việt Nam có thể được bù trừ với giá trị nhập khẩu than đá từ Nga mà không cần dòng tiền chạy qua biên giới.
Trong bối cảnh phức tạp nêu trên, VBC đóng vai trò là “Kiến trúc sư giải pháp” cho các doanh nghiệp hai nước. Chúng tôi không chỉ cung cấp thông tin mà còn tham gia trực tiếp vào việc thiết kế các cơ chế vận hành an toàn.
Các dịch vụ trọng tâm của VBC:
- Dịch vụ Ủy thác Xuất Nhập khẩu: VBC đứng ra làm đầu mối pháp lý tại Việt Nam để nhập khẩu hàng hóa từ Nga, xử lý toàn bộ thủ tục hải quan, thuế và kiểm tra chuyên ngành. Điều này giúp các đối tác Nga giảm thiểu rủi ro khi chưa có pháp nhân tại Việt Nam.
- Tư vấn và Kết nối Thanh toán: VBC hỗ trợ doanh nghiệp thiết lập các kênh thanh toán hợp pháp thông qua VRB, tư vấn về các giao dịch Barter Trade hiện đại và các giải pháp phòng ngừa rủi ro tỷ giá.
- Tư vấn Chuỗi cung ứng và Logistics: Chúng tôi thiết kế các lộ trình vận tải tối ưu (đa phương thức đường sắt – biển), kết nối doanh nghiệp với các đơn vị vận tải uy tín khai thác tuyến Vladivostok – Hải Phòng, đảm bảo hàng hóa lưu thông liên tục.
- Dịch vụ “Private Matching”: Sử dụng dữ liệu lớn để tìm kiếm và kết nối 1:1 giữa các nhà mua hàng lớn của Nga (chuỗi siêu thị, nhà máy) với các nhà sản xuất Việt Nam đã được thẩm định năng lực.
- Hỗ trợ Visa và Nhân sự: VBC cung cấp dịch vụ trọn gói về Visa tài năng, giấy phép lao động cho chuyên gia Nga sang Việt Nam làm việc, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật cao và năng lượng.
Dựa trên phân tích thực tiễn và các rào cản hiện hữu, VBC trân trọng đề xuất các biện pháp quản lý công nhằm thúc đẩy quan hệ song phương:
- Thiết lập Cơ chế Thử nghiệm (Sandbox) cho Thanh toán Song phương: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần xem xét xây dựng một cơ chế “Sandbox” cho phép một nhóm ngân hàng và doanh nghiệp được chỉ định thực hiện thí điểm các giao dịch thanh toán bằng đồng bản tệ (VND-RUB) hoặc sử dụng các tài sản số (Digital Assets) được bảo chứng bởi nhà nước để thanh toán hàng hóa. Cơ chế này cần được miễn trừ một số quy định kiểm soát ngoại hối cứng nhắc hiện hành để tạo độ linh hoạt, đồng thời cần có cơ chế bảo mật thông tin giao dịch cao để bảo vệ doanh nghiệp khỏi rủi ro trừng phạt thứ cấp từ bên ngoài.
- Hợp pháp hóa và Ban hành Hướng dẫn về Barter Trade:
Hiện nay, khung pháp lý về thương mại hàng đổi hàng tại Việt Nam còn sơ sài, khiến doanh nghiệp e ngại về cách tính thuế và ghi nhận doanh thu. Bộ Tài chính và Bộ Công Thương cần sớm ban hành thông tư hướng dẫn cụ thể về quy trình, định giá, hạch toán kế toán và hoàn thuế GTGT cho các giao dịch bù trừ hàng hóa đa phương. Điều này sẽ cởi trói cho một lượng lớn hàng hóa đang bị tắc nghẽn do thiếu ngoại tệ thanh toán. - Chiến lược “Ngoại giao Hạ tầng” và Logistics:
Chính phủ cần chủ động đàm phán với Trung Quốc và Nga để nâng cấp năng lực thông quan tại các cửa khẩu đường sắt, đồng thời ký kết các thỏa thuận công nhận lẫn nhau về tiêu chuẩn kỹ thuật toa xe và container. Bên cạnh đó, cần có chính sách ưu đãi phí cảng biển cho các tuyến tàu trực tiếp từ Nga cập cảng Việt Nam để khuyến khích các hãng tàu mở thêm tuyến mới. - Bảo trợ Nhà nước về Bảo hiểm Hàng hải:
Trong bối cảnh các công ty bảo hiểm quốc tế từ chối bảo hiểm cho tàu và hàng hóa liên quan đến Nga, Chính phủ nên chỉ đạo các Tổng công ty bảo hiểm lớn trong nước (như Bảo Việt, PVI) phối hợp với Công ty Tái bảo hiểm Quốc gia Nga (RNRC) để thiết lập các gói bảo hiểm hàng hải chuyên biệt cho tuyến Việt – Nga, có sự bảo lãnh rủi ro từ nhà nước.
Để tồn tại và phát triển trong giai đoạn 2026–2030, các doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ “bán hàng đơn thuần” sang “hợp tác chuỗi giá trị”. Dưới đây là các khuyến nghị cụ thể:
- Đa dạng hóa Logistics và Tận dụng “Luồng Xanh”:
Doanh nghiệp không nên chỉ phụ thuộc vào đường biển truyền thống. Đối với các mặt hàng giá trị cao như điện tử, linh kiện, hoặc nông sản chế biến sâu, hãy chuyển sang sử dụng tuyến đường sắt liên vận. Đối với hàng rời, hãy tìm kiếm và ký hợp đồng với các đơn vị vận tải khai thác tuyến trực tiếp Vladivostok – Hải Phòng. Cần chủ động làm việc với các đơn vị tư vấn như VBC để xác minh tình trạng tàu (vessel screening) nhằm đảm bảo tàu không nằm trong danh sách cấm vận (SDN List) trước khi thuê. - Chủ động trong Thanh toán và Hợp đồng:
Trong hợp đồng thương mại, doanh nghiệp cần cài đặt các điều khoản linh hoạt về đồng tiền thanh toán (chấp nhận CNY, AED hoặc VND/RUB bên cạnh USD/EUR). Nên ưu tiên sử dụng các ngân hàng có kết nối trực tiếp với hệ thống thanh toán của Nga (như VRB) để giảm thiểu rủi ro bị chặn tiền tại các ngân hàng trung gian phương Tây. Hãy nghiên cứu kỹ cơ chế hàng đổi hàng nếu doanh nghiệp có đối tác hai chiều tin cậy. - Đầu tư vào “Thương hiệu Việt” tại Nga:
Thị trường Nga đang trống vắng nhiều thương hiệu tiêu dùng lớn của phương Tây. Đây là cơ hội vàng để doanh nghiệp Việt Nam không chỉ xuất khẩu hàng gia công mà xây dựng thương hiệu riêng hoặc thương hiệu quốc gia tại Nga. Các ngành hàng như cà phê, thực phẩm chế biến, đồ gia dụng nên đầu tư vào marketing bản địa hóa, thiết kế bao bì tiếng Nga và tham gia sâu vào các chuỗi phân phối bán lẻ của Nga (như Magnit, X5, Lenta). - Tuân thủ pháp lý và Quản trị rủi ro:
Doanh nghiệp cần xây dựng bộ phận kiểm soát tuân thủ hoặc thuê tư vấn bên ngoài để rà soát danh sách khách hàng và đối tác định kỳ. Tuyệt đối không tái xuất khẩu các mặt hàng công nghệ cao có nguồn gốc từ Mỹ/EU sang Nga nếu không có sự cho phép, để tránh rủi ro bị trừng phạt thứ cấp. Hãy sử dụng các cấu trúc pháp lý an toàn mà VBC tư vấn để bảo vệ doanh nghiệp.
Chiến lược và Tầm nhìn 2050
Nhìn về tương lai xa đến năm 2050, quan hệ Việt – Nga cần vượt qua khuôn khổ thương mại hàng hóa để trở thành đối tác chiến lược về khoa học công nghệ và kiến tạo giá trị.
Thế giới năm 2050 sẽ là thế giới của năng lượng sạch, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ sinh học. Nga, với nền tảng khoa học cơ bản vững chắc, và Việt Nam, với sự năng động và khả năng thích ứng công nghệ nhanh, có thể hợp tác để tạo ra các trung tâm R&D chung. Việt Nam có thể trở thành trung tâm sản xuất và thương mại hóa các phát minh công nghệ của Nga để xuất khẩu ra thị trường toàn cầu.
Hợp tác về Tuyến đường biển phương Bắc (NSR) và năng lượng mới (Hydro xanh, điện gió ngoài khơi, điện hạt nhân thế hệ mới) sẽ là những trụ cột mới thay thế cho dầu khí truyền thống. Sự gắn kết giữa hai dân tộc không chỉ dừng lại ở hoài niệm quá khứ mà sẽ được tái tạo thông qua các dự án hợp tác hướng tới tương lai, dựa trên sự tin cậy chiến lược và lợi ích song trùng.
76 năm quan hệ Việt Nam – Nga là một di sản quý báu, nhưng để di sản đó sinh lời trong kỷ nguyên mới, chúng ta cần tư duy thực dụng và hành động quyết liệt. Những thách thức về thanh toán, logistics hay địa chính trị là không thể phủ nhận, nhưng chúng cũng chính là bộ lọc để chọn ra những doanh nghiệp bản lĩnh và những nhà hoạch định chính sách có tầm nhìn.
Vostok Business Consulting tin tưởng rằng, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng, tuân thủ pháp luật và sự hỗ trợ của các công cụ tư vấn chuyên nghiệp, doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể biến những thách thức hiện tại thành lợi thế cạnh tranh độc quyền, khai mở những tiềm năng to lớn mà thị trường Nga và không gian Á – Âu mang lại. Hành trình đến năm 2050 bắt đầu từ những bước đi chiến lược ngay trong năm 2026 này.