Kể từ khi Liên bang Nga khởi động Chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine vào tháng 2 năm 2022, cấu trúc thương mại toàn cầu đã trải qua những đứt gãy nghiêm trọng chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Các lệnh trừng phạt quy mô lớn từ Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU) và các đồng minh đã cô lập nền kinh tế Nga khỏi các nguồn cung công nghệ và hàng tiêu dùng phương Tây truyền thống. Trong bối cảnh đó, vai trò của các đối tác thương mại tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, đặc biệt là Việt Nam, đã trở nên quan trọng hơn bao giờ hết đối với sự ổn định kinh tế xã hội và hậu cần của Nga.
Mặc dù Việt Nam kiên định với chính sách ngoại giao “Cây tre”, duy trì sự trung lập và không cung cấp vũ khí sát thương cho bất kỳ bên tham chiến nào, nhưng dòng chảy thương mại các sản phẩm dân dụng vẫn tiếp tục và thậm chí tăng trưởng mạnh mẽ trong các lĩnh vực thiết yếu. Phân tích dữ liệu thương mại năm 2024 cho thấy tổng kim ngạch hai chiều đạt 4,59 tỷ USD, tăng 26,4% so với năm 2023, trong đó xuất khẩu của Việt Nam sang Nga tăng 34,5%, đạt 2,34 tỷ USD. Sự gia tăng này không chỉ đơn thuần là thương mại, nó phản ánh sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng khi Nga tìm kiếm các nguồn thay thế cho hàng hóa từ Châu Âu, từ thực phẩm, dệt may đến linh kiện điện tử và thiết bị máy móc.
Trong chiến tranh hiện đại, ranh giới giữa hàng hóa dân dụng và quân sự (lưỡng dụng) ngày càng mờ nhạt, đặc biệt trong lĩnh vực hậu cần và duy trì lực lượng.
Quân đội không chỉ cần vũ khí; họ cần được nuôi dưỡng, giữ ấm, và duy trì thông tin liên lạc.
- Hậu cần sinh hoạt: Các sản phẩm như đồ hộp, mì ăn liền, cà phê hòa tan là những thành phần lý tưởng cho khẩu phần ăn dã chiến (MRE – Meal, Ready-to-Eat) nhờ tính tiện lợi và thời hạn bảo quản dài.
- Quân trang phi vũ trang: Quần áo giữ nhiệt, ủng cao su chống nước, và giày bảo hộ lao động là những trang bị sống còn trong điều kiện mùa đông khắc nghiệt hoặc địa hình lầy lội (Rasputitsa) của Đông Âu.
- Hạ tầng kỹ thuật: Pin ắc quy, linh kiện điện tử dân dụng, và cao su là những vật tư tiêu hao cần thiết để vận hành các phương tiện vận tải và thiết bị liên lạc.
Do đó, các sản phẩm dân dụng xuất khẩu từ Việt Nam, dù hoàn toàn hợp pháp theo luật pháp quốc tế và quy định của Việt Nam, đóng vai trò gián tiếp nhưng thiết yếu trong việc hỗ trợ nền kinh tế thời chiến của Nga và đảm bảo các nhu cầu hậu cần cơ bản.
Sự tăng trưởng thương mại này diễn ra dưới sự giám sát chặt chẽ của phương Tây. Hoa Kỳ và EU liên tục cảnh báo về các rủi ro trừng phạt thứ cấp đối với các quốc gia hoặc doanh nghiệp có hành vi hỗ trợ Nga né tránh trừng phạt, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ và trung chuyển hàng hóa (transshipment).
Ngay sau khi xung đột nổ ra, việc Nga bị loại khỏi hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT đã gây ra sự tê liệt tạm thời cho các nhà xuất khẩu Việt Nam. Tuy nhiên, hai nước đã nhanh chóng kích hoạt và mở rộng các kênh thanh toán thay thế.
Ngân hàng Liên doanh Việt – Nga (VRB) đã trở thành định chế tài chính then chốt. VRB thiết lập kênh thanh toán trực tiếp song phương, cho phép doanh nghiệp hai nước thanh toán bằng đồng nội tệ (VND và Ruble) mà không cần thông qua các ngân hàng trung gian phương Tây hay sử dụng đồng USD. Các cơ chế thanh toán tiềm năng trong thương mại song phương Việt Nam – Liên bang Nga, gồm đặc điểm, ưu điểm chiến lược và rủi ro tiềm ẩn của từng cơ chế:
- Thanh toán bằng Nội tệ (Sử dụng L/C, T/T): Thực hiện giao dịch bằng Đồng Việt Nam (VND) và Rúp Nga (RUB) thông qua hệ thống của Ngân hàng Liên doanh Việt – Nga (VRB). Ưu điểm chiến lược: Giảm thiểu sự phụ thuộc vào các đồng tiền mạnh như USD/EUR và tránh hệ thống SWIFT. Rủi ro tiềm ẩn: Biến động tỷ giá chéo VND/RUB và tính thanh khoản của đồng Rúp.
- Cơ chế Bù trừ Thương mại: Cân đối trực tiếp giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu giữa các tập đoàn lớn. Ưu điểm chiến lược: Giảm nhu cầu chuyển tiền mặt qua biên giới. Rủi ro tiềm ẩn: Độ phức tạp trong công tác hạch toán và định giá hàng hóa.
- Hệ thống Thẻ Mir (Đang trong quá trình đàm phán): Kết nối thẻ nội địa của Nga (Mir) với Hệ thống Thanh toán Quốc gia Việt Nam (NAPAS). Ưu điểm chiến lược: Tạo thuận lợi cho hoạt động du lịch và thương mại tiểu ngạch. Rủi ro tiềm ẩn: Nguy cơ chịu áp lực từ Hoa Kỳ đối với hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.
Logistics là thách thức lớn thứ hai sau thanh toán. Các hãng tàu lớn của phương Tây (Maersk, MSC, CMA CGM) đã ngừng ghé cảng Nga. Để lấp đầy khoảng trống này, Tập đoàn Vận tải FESCO của Nga đã mở rộng mạnh mẽ sự hiện diện tại Việt Nam.
FESCO vận hành tuyến container trực tiếp kết nối cảng Vladivostok với Hải Phòng và TP.HCM. Tuyến này không đi qua các cảng trung chuyển ở Châu Âu hay các nước không thân thiện, giảm thiểu rủi ro bị giữ hàng. Thời gian vận chuyển được rút ngắn đáng kể xuống còn 9-12 ngày. Tuyến vận tải đường sắt từ Việt Nam qua Trung Quốc đến Nga là giải pháp cho các mặt hàng cần thời gian nhanh hơn đường biển hoặc khi các tuyến biển bị tắc nghẽn. Thời gian vận chuyển khoảng 35-40 ngày đến Moscow. Việc thiết lập tuyến Vladivostok biến cảng này thành cửa ngõ chính cho hàng hóa Việt Nam thâm nhập vào vùng Viễn Đông Nga và từ đó đi sâu vào nội địa qua đường sắt Trans-Siberian, đảm bảo chuỗi cung ứng không bị gián đoạn bởi các lệnh cấm vận hàng hải của EU.
Trong chiến dịch quân sự kéo dài qua mùa đông tại Đông Âu, khả năng chịu lạnh là yếu tố quyết định sức chiến đấu. Ngành dệt may Việt Nam, với vị thế là một trong những nước xuất khẩu hàng đầu thế giới, sở hữu năng lực sản xuất khổng lồ các sản phẩm giữ ấm chất lượng cao mà thị trường Nga đang khao khát. Nhu cầu đối với quần áo ấm tại Nga tăng đột biến do việc huy động lực lượng quân sự và sự rút đi của các thương hiệu thời trang phương Tây (như Uniqlo, H&M).
- Sản phẩm Chiến lược:
- Đồ lót giữ nhiệt (Thermal sets): Các bộ quần áo bó sát cơ thể làm từ sợi tổng hợp (polyester pha spandex) hoặc len merino có khả năng giữ nhiệt và thoát mồ hôi. Đây là lớp trang phục nền tảng (base layer) cho binh sĩ. Tại các chợ đầu mối chuyên hàng Nga ở TP.HCM (như Chợ Nga tại Central Garden), các bộ đồ giữ nhiệt này được bán sỉ với giá từ 150.000 – 220.000 VND và xuất khẩu tiểu ngạch lẫn chính ngạch sang Nga với số lượng lớn.
- Áo khoác nỉ (Fleece) và Áo phao: Các loại áo khoác nỉ dày, nhẹ và khô nhanh là lớp giữ ấm (mid-layer) lý tưởng. Năng lực sản xuất của các doanh nghiệp như May 10 (Garco 10), Việt Tiến, Nhà Bè hoàn toàn đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe về độ bền và khả năng chịu lạnh.
Xuất khẩu dệt may sang Nga năm 2024 đạt 762,5 triệu USD, tăng trưởng 55,6% – một mức tăng kỷ lục, cho thấy nhu cầu cấp thiết từ phía Nga.
Một trong những kẻ thù lớn nhất của quân đội là bùn lầy và tình trạng ẩm ướt trong chiến hào, dẫn đến hội chứng “bàn chân chiến hào” (trench foot). Việt Nam là nước xuất khẩu lớn các loại ủng cao su đúc nguyên khối, chống nước tuyệt đối. Các dữ liệu hải quan cho thấy Nga nhập khẩu các loại “ủng mùa đông EVA có lót lông” (EVA winter boots with fur cuff) từ Việt Nam. Loại ủng này cực nhẹ, cách nhiệt tốt và chống nước, phù hợp cho sinh hoạt tại các khu vực ngập nước hoặc bùn lầy.
Các nhà sản xuất giày Việt Nam gia công cho các thương hiệu lớn (như Timberland, Decathlon trước đây) có dây chuyền sản xuất giày da độ bền cao, đế chống trượt. Sau khi các thương hiệu này rời Nga, các doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội cung cấp các sản phẩm tương tự (white-label) trực tiếp cho các nhà phân phối Nga. Các công ty giày da tại Đồng Nai, Bình Dương và các doanh nghiệp chuyên bảo hộ lao động như Retter Workwear, Dony Garment có năng lực xuất khẩu các sản phẩm này theo tiêu chuẩn ISO/CE.
Ngoài quân trang trực tiếp, nhu cầu về đồng phục cho lực lượng hỗ trợ, công binh, và nhân viên y tế cũng rất lớn. Các sản phẩm như áo liền quần (coveralls), quần áo chống cháy, găng tay bảo hộ được các doanh nghiệp như Dony Garment đẩy mạnh xuất khẩu, tận dụng lợi thế chi phí nhân công thấp và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn nhanh chóng.
Nguồn cung cấp thực phẩm dân dụng từ Việt Nam, đặc biệt là các sản phẩm đóng hộp, đang giữ một vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo an ninh hậu cần cho Liên bang Nga trong bối cảnh xung đột kéo dài. Những mặt hàng này sở hữu các ưu điểm nổi bật như hàm lượng năng lượng cao, thời gian bảo quản lâu dài và tính tiện lợi trong quá trình vận chuyển.
Các doanh nghiệp hàng đầu như VISSAN (với những sản phẩm tiêu biểu như thịt heo hai lát, bò hầm, có thời hạn sử dụng lên đến 3 năm) và Hạ Long Canfoco (chuyên sản xuất pate gan, thịt hầm, xúc xích ăn liền) đang cung ứng một lượng protein và năng lượng đáng kể, đáp ứng hiệu quả cho khẩu phần dã chiến.
Nga đã vươn lên trở thành thị trường nhập khẩu cá ngừ lớn thứ hai của Việt Nam trong năm 2024, ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng 80%. Cá ngừ, một nguồn protein sạch và dễ tiêu hóa, cho thấy sự gia tăng tích cực trong hoạt động thu mua từ phía Nga nhằm mục đích dự trữ chiến lược hoặc phục vụ nhu cầu tiêu dùng nội địa, trong bối cảnh nguồn cung từ thị trường Châu Âu đang phải chịu những hạn chế nhất định.
Mì ăn liền là món ăn bổ sung phổ biến trong quân đội Nga (“Doshirak” là từ lóng chỉ mì ăn liền tại Nga, nhưng nguồn cung từ Việt Nam đang thay thế dần các nguồn khác). Mì ăn liền dạng gói và ly, phở ăn liền. Các lô hàng lớn mì Omachi (Masan) và Hảo Hảo (Acecook) đã được ghi nhận xuất khẩu sang Nga. Đặc điểm của các sản phẩm này là rẻ, nhẹ, dễ vận chuyển và chỉ cần nước sôi để sử dụng, cung cấp carbohydrate tức thời. Các doanh nghiệp như Asian Food (Gấu Đỏ) và Masan Consumer đã xây dựng mạng lưới phân phối tại Nga từ thập niên 90 và hiện đang mở rộng thị phần khi các đối thủ rút lui.
Cà phê là mặt hàng thiết yếu trong quân đội, giúp duy trì sự tỉnh táo. Cà phê hòa tan là lựa chọn tối ưu cho quân sự vì tính tiện dụng. Việt Nam hiện là nhà cung cấp cà phê Robusta lớn nhất cho thị trường Nga. Các thương hiệu nổi bật như Trung Nguyên (G7) rất được ưa chuộng tại Nga với sản phẩm gói nhỏ tiện lợi. Kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam sang Nga đã vượt 306 triệu USD vào năm 2024, với sự tham gia của các doanh nghiệp mới như DNL Việt Nam (thương hiệu “Wakey”).
Công nghiệp điện tử là lĩnh vực nhạy cảm nhất trong quan hệ thương mại. Mặc dù Việt Nam là trung tâm sản xuất điện tử lớn, việc xuất khẩu các linh kiện có thể dùng cho mục đích quân sự (như chip cho UAV) đang bị phương Tây giám sát gắt gao. Các linh kiện điện tử dân dụng như vi mạch (IC), tụ điện, và bán dẫn là những thành phần lưỡng dụng điển hình. Chúng có thể được tháo gỡ từ thiết bị dân sự (máy giặt, tủ lạnh, đồ chơi) để sử dụng trong khí tài quân sự.
Xuất khẩu điện thoại và linh kiện của Việt Nam năm 2024 đạt gần 54 tỷ USD. Một phần nhỏ trong số này đi sang Nga. Mặc dù các tập đoàn lớn như Samsung tuân thủ lệnh cấm vận, rủi ro nằm ở các công ty thương mại nhỏ mua gom hàng trên thị trường tự do và xuất khẩu. Bộ Thương mại Hoa Kỳ đã liệt kê Việt Nam vào danh sách các quốc gia cần giám sát về việc trung chuyển hàng công nghệ cao sang Nga. Các công ty bị trừng phạt (như tại Hong Kong hay Trung Quốc) thường tìm cách định tuyến hàng qua Việt Nam để xóa dấu vết nguồn gốc.
Nga vẫn nhập khẩu điện thoại từ Việt Nam để phục vụ nhu cầu dân sự. Tuy nhiên, trong môi trường tác chiến hiện đại, điện thoại thông minh giá rẻ cũng được sử dụng làm thiết bị liên lạc không bảo mật hoặc điều khiển drone dân dụng (như DJI). Xuất khẩu dây điện và cáp của Việt Nam cũng là một mặt hàng đáng chú ý, phục vụ cho việc tái thiết hạ tầng điện và viễn thông tại các vùng bị ảnh hưởng bởi chiến sự.
Năm 2024 và đầu 2025, Bộ Tài chính Mỹ (OFAC) đã mở rộng danh sách trừng phạt (SDN List) bao gồm các công ty tại nước thứ ba hỗ trợ cơ sở công nghiệp quốc phòng Nga. Điều này tạo áp lực cực lớn lên các doanh nghiệp điện tử Việt Nam. Các ngân hàng Việt Nam ngày càng thận trọng trong việc xử lý thanh toán cho các lô hàng điện tử đi Nga để tránh bị cắt khỏi hệ thống USD.
Khả năng vận động của quân đội phụ thuộc vào năng lượng (pin) và phương tiện (lốp xe). Việt Nam có năng lực cung ứng mạnh mẽ cả hai yếu tố này. Khi chuỗi cung ứng linh kiện ô tô của Nga bị đứt gãy, nhu cầu về ắc quy thay thế cho xe tải, xe bọc thép và phương tiện vận tải tăng cao.
Lốp xe quân sự cần cao su tự nhiên chất lượng cao để chịu tải trọng lớn và địa hình xấu. Năm 2024, xuất khẩu cao su của Việt Nam sang Nga đạt 45,4 triệu USD, tăng 45,1% về giá trị. Cao su Việt Nam (dạng mủ cốm SVR 3L, SVR 10) là nguyên liệu đầu vào quan trọng cho các nhà máy sản xuất lốp xe của Nga (như Nizhnekamskshina), giúp duy trì hoạt động của đội xe vận tải hậu cần khổng lồ.
Trong bối cảnh xung đột, nhu cầu vật tư y tế để điều trị thương binh và chăm sóc sức khỏe cộng đồng là tối quan trọng. Việt Nam có năng lực sản xuất vật tư y tế đạt chuẩn quốc tế. Các loại băng vết thương, gạc phẫu thuật (surgical gauze) được xuất khẩu từ Việt Nam sang Nga, hỗ trợ trực tiếp cho các cơ sở y tế tiền phương và hậu phương. Sự hợp tác giữa Medsintez (Nga) và VNVC (Việt Nam) về chuyển giao công nghệ dược phẩm sinh học không chỉ phục vụ thị trường Việt Nam mà còn mở ra cơ hội xuất khẩu ngược lại các sản phẩm gia công sang Nga.Việc đảm bảo nguồn cung vật tư y tế giúp giảm tải áp lực lên hệ thống y tế Nga đang bị căng thẳng bởi các lệnh cấm vận nhập khẩu thuốc men từ phương Tây.
Dựa trên phân tích toàn diện các dữ liệu thương mại và năng lực sản xuất, có thể kết luận rằng Việt Nam đang đóng vai trò là một nguồn cung ứng hậu cần dân dụng quan trọng cho Nga trong bối cảnh Chiến dịch quân sự đặc biệt. Mặc dù không cung cấp vũ khí, các sản phẩm của Việt Nam giải quyết những bài toán cấp thiết nhất của một nền kinh tế thời chiến:
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam có tiềm năng xuất khẩu những nhóm mặt hàng sau::
- Cung cấp khẩn cấp trang phục chuyên dụng (chống gió, chống thấm), thiết bị giữ nhiệt cá nhân (túi sưởi, chăn nhiệt), giày ủng chống thấm, và vật tư y tế cơ bản để đối phó với lạnh giá và các bệnh lý liên quan (hành trang giữ ấm).
- Đảm bảo nguồn cung thực phẩm năng lượng cao, không dễ hỏng (đồ hộp, ngũ cốc, thanh năng lượng), đồ uống nóng, và thiết lập các điểm phân phối chiến lược để cung cấp dinh dưỡng liên tục.
- Cung cấp nguồn năng lượng di động (pin, ắc quy), vật liệu bảo trì chuyên dụng cho phương tiện (dầu nhớt mùa đông, chất chống đông, lốp xe chịu nhiệt), và thiết lập các đội sửa chữa tại chỗ để duy trì hoạt động liên tục của các thiết bị và phương tiện.
- Củng cố các kênh thanh toán độc lập, tối ưu hóa hệ thống vận tải tự chủ, đa dạng hóa thị trường và thúc đẩy thanh toán bằng đồng tiền bản địa hoặc cơ chế hoán đổi hàng hóa để giảm thiểu rủi ro từ các lệnh trừng phạt.
Trong giai đoạn này, khi cuộc xung đột có thể đổi chiều phức tạp, vai trò của các nhà cung cấp như Việt Nam sẽ càng trở nên quan trọng. Tuy nhiên, điều này cũng đi kèm với rủi ro ngày càng tăng về các lệnh trừng phạt thứ cấp từ Hoa Kỳ. Do đó, xu hướng thương mại có thể sẽ chuyển dịch mạnh hơn sang các kênh tiểu ngạch, các công ty trung gian nhỏ, hoặc thông qua các cơ chế trao đổi hàng hóa (barter) để giảm thiểu rủi ro chính trị cho các tập đoàn lớn của Việt Nam.