VOSTOK BUSINESS CONSULTING

Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện giữa Liên bang Nga và Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Mặc dù sự tin cậy chính trị ở cấp cao nhất vẫn được duy trì vững chắc, thực tiễn triển khai hợp tác kinh tế đang đối mặt với những rào cản mang tính hệ thống. Tại sao Nga vẫn ưu tiên làm việc qua các kênh Nhà nước (G2G) chậm chạp thay vì tận dụng sự linh hoạt của khu vực tư nhân?

Phân tích cho thấy sự lựa chọn này không chỉ là quán tính của lịch sử mà là một chiến lược phòng thủ có tính toán trước áp lực trừng phạt của phương Tây. Cơ chế Ủy ban Liên chính phủ, dù bị chỉ trích là thiếu hiệu quả thương mại tức thời, lại đóng vai trò sống còn trong việc duy trì các dòng chảy tài chính ngầm và bảo vệ các lĩnh vực chiến lược như năng lượng và quốc phòng. Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá mức vào kênh này đã tạo ra một “nút thắt cổ chai” khiến mục tiêu thương mại 15 tỷ USD trở nên xa vời, đồng thời bỏ rơi khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).

Trong bối cảnh đó, các công ty tư vấn như VBC (bao gồm cả Hội đồng Doanh nghiệp các bên) nổi lên như một giải pháp khả thi để giải quyết các vấn đề mà kênh Nhà nước không thể chạm tới: xử lý thanh toán vi mô, điều hướng tuân thủ trừng phạt, và kết nối thị trường tiêu dùng. Để phá vỡ sự trì trệ hiện tại, Nga và Việt Nam cần chuyển dịch sang mô hình “cấu trúc kép”: Nhà nước giữ vai trò bảo trợ chính trị, trong khi khối tư vấn tư nhân đóng vai trò “kiến trúc sư” cho các giải pháp thương mại thực tiễn.

Để trả lời câu hỏi tại sao Liên bang Nga kiên quyết duy trì phương thức làm việc trực tiếp với các cơ quan Nhà nước Việt Nam dù hiệu quả thương mại thực tế thấp, chúng ta cần nhìn nhận vấn đề dưới lăng kính của an ninh chính trị và cấu trúc kinh tế đặc thù thời chiến, thay vì chỉ đánh giá dựa trên các chỉ số KPI về lợi nhuận hay tốc độ của kinh tế thị trường thông thường.

Động lực mạnh mẽ nhất khiến Nga bám trụ vào kênh Nhà nước (G2G) là nhu cầu thiết lập và duy trì các kênh thanh toán nằm ngoài hệ thống ngân hàng quốc tế (SWIFT) và sự giám sát của Bộ Tài chính Hoa Kỳ. Các giao dịch thương mại thông thường qua khu vực tư nhân đòi hỏi sự minh bạch về dòng tiền, điều này trở thành rủi ro tử huyệt đối với Nga trong bối cảnh bị bao vây cấm vận.

Cơ chế “bù trừ nghĩa vụ” ở quy mô quốc gia này đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp của Chính phủ và các Tập đoàn Nhà nước (SOEs). Một công ty tư vấn tư nhân hay một ngân hàng thương mại không có thẩm quyền pháp lý, không có nguồn vốn đối ứng khổng lồ và không có quyền miễn trừ quốc gia để thực hiện các giao dịch hoán đổi nợ – dầu – vũ khí như vậy. Nếu một thực thể tư nhân thực hiện, họ sẽ lập tức bị trừng phạt thứ cấp. Do đó, sự “kém hiệu quả” về mặt thủ tục hành chính của kênh Nhà nước là cái giá bắt buộc phải trả cho sự “an toàn” của dòng tiền chiến lược. Nga thích làm việc với Nhà nước vì chỉ có Nhà nước mới có thể cung cấp “lá chắn chủ quyền” cho các giao dịch nhạy cảm này.

Bản chất của hàng hóa trao đổi giữa hai nước quyết định phương thức giao tiếp. Tỷ trọng lớn trong kim ngạch thương mại và đầu tư Nga – Việt nằm ở ba trụ cột chính, tất cả đều thuộc sự quản lý chặt chẽ của nhà nước:

1. Năng lượng: Các liên doanh dầu khí như Vietsovpetro đóng vai trò “hạm đội trưởng” trong hợp tác kinh tế suốt 4 thập kỷ qua. Các thỏa thuận mở rộng hợp tác dầu khí hay năng lượng xanh gần đây (năm 2024-2025) đều được ký kết trực tiếp giữa các Phó Thủ tướng.
2. Quốc phòng: Nga là nhà cung cấp vũ khí truyền thống cho Việt Nam (tàu ngầm Kilo, máy bay chiến đấu). Đây là lĩnh vực tuyệt mật, không có chỗ cho các công ty tư vấn tư nhân tham gia đàm phán.
3. Hạt nhân và Khoa học: Tập đoàn Rosatom đang làm việc với EVN để tái khởi động các dự án năng lượng hạt nhân và xây dựng Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ Hạt nhân.

Trong tư duy quản trị của Nga, việc đưa một đơn vị tư vấn tư nhân (như VBC) vào các lĩnh vực này không chỉ là thừa thãi mà còn là rủi ro an ninh. Đối với Moscow, “đối tác tin cậy” phải là những người nắm giữ con dấu của Bộ Công Thương, Bộ Quốc phòng hoặc Văn phòng Chính phủ, chứ không phải CEO của một công ty tư vấn.

Một yếu tố vô hình nhưng quyết định là sự tương đồng trong cấu trúc chính trị. Cả Nga và Việt Nam đều coi trọng sự ổn định chế độ và cảnh giác với các diễn biến “diễn biến hòa bình”. Trong bối cảnh Nga bị cô lập bởi phương Tây, Việt Nam được xem là một trong những đối tác quan trọng nhất tại Đông Nam Á không tham gia vào các lệnh trừng phạt.

Các quan chức Nga có xu hướng tin rằng một cái bắt tay giữa các lãnh đạo cấp cao (như chuyến thăm của Tổng thống Putin hay Thủ tướng Mishustin) có giá trị đảm bảo cao hơn bất kỳ hợp đồng thương mại nào. Họ tin rằng chỉ đạo từ trên xuống (top-down) qua Ủy ban Liên chính phủ sẽ buộc bộ máy bên dưới phải chuyển động. Dù thực tế chứng minh bộ máy này thường xuyên bị ách tắc, nhưng trong văn hóa chính trị của Nga, làm việc với “người đồng cấp” trong hệ thống công quyền vẫn mang lại cảm giác kiểm soát (control) cao hơn so với sự hỗn loạn của thị trường tự do.

Ủy ban Liên chính phủ Việt – Nga về Hợp tác Kinh tế, Thương mại và Khoa học Kỹ thuật (gọi tắt là Ủy ban) là cơ chế xương sống điều phối quan hệ hai nước. Tuy nhiên, qua phân tích các biên bản và kết quả của các kỳ họp gần đây (Kỳ họp 24 và 25), ta thấy rõ sự chênh lệch giữa kỳ vọng chính trị và kết quả thực thi.

Cơ chế hoạt động của Ủy ban dựa trên nguyên tắc đồng thuận giữa các bộ ngành. Điều này biến Ủy ban thành một cỗ máy cồng kềnh.

• Quy trình: Để giải quyết một vấn đề (ví dụ: cấp phép nhập khẩu thịt lợn Nga), vấn đề đó phải được đưa vào chương trình nghị sự, thông qua các tổ công tác, trình lên cấp Thứ trưởng, và cuối cùng là Phó Thủ tướng ký biên bản ghi nhớ (MoU) tại kỳ họp thường niên.
• Thực tế: Quy trình này thường kéo dài hàng năm. Tại kỳ họp thứ 24 (2023) và 25 (2024), các bên vẫn lặp lại các cam kết “thúc đẩy”, “tăng cường”, và “nỗ lực” trong các lĩnh vực giáo dục, du lịch và thương mại mà không có các giải pháp đột phá về quy trình. Ví dụ, vấn đề học bổng cho sinh viên Việt Nam đi Nga thường xuyên bị chậm trễ do thủ tục hành chính, dù năm nào cũng được đưa vào biên bản.

Sự “kém hiệu quả” mà người dùng nhắc tới chính là độ trễ này. Trong khi thị trường thay đổi hàng ngày, Ủy ban Liên chính phủ hoạt động theo chu kỳ năm. Mặc dù chậm chạp trong việc thúc đẩy tăng trưởng thương mại mới, Ủy ban lại chứng tỏ vai trò không thể thay thế trong việc xử lý khủng hoảng vĩ mô:

• Tháo gỡ điểm nghẽn vận tải: Khi các hãng tàu quốc tế tẩy chay Nga, chính Ủy ban đã chỉ đạo mở tuyến vận tải biển trực tiếp Vladivostok – Hải Phòng/TP.HCM. Đây là quyết định mang tính chính trị – nhà nước mà tư nhân không thể tự làm được nếu không có đảm bảo về an ninh hàng hải và bảo hiểm.
• Xử lý sự cố ngân hàng: Khi Ngân hàng Liên doanh Việt – Nga (VRB) gặp khó khăn, sự can thiệp của Ngân hàng Trung ương hai nước thông qua kênh Ủy ban là cần thiết để duy trì dòng mạch thanh toán nội tệ.

Ủy ban Liên chính phủ hoạt động hiệu quả như một “lính cứu hỏa” (xử lý sự cố lớn) nhưng thất bại trong vai trò “kiến trúc sư” cho hệ sinh thái doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs). Nó quá lớn để quan tâm đến các vấn đề vi mô nhưng lại quá cứng nhắc để thích ứng với các mô hình kinh doanh mới.

Các biên bản họp thường tập trung vào các đại dự án hoặc các tuyên bố vĩ mô. Tiếng nói của doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là các vấn đề như thủ tục hải quan chồng chéo, thiếu thông tin thị trường, hay rủi ro thanh toán cho các lô hàng nhỏ lẻ, thường bị chìm nghỉm trong các văn kiện ngoại giao. Mục tiêu nâng kim ngạch lên 15 tỷ USD vào năm 2030, theo chúng tôi, sẽ không thể đạt được nếu Ủy ban chỉ tập trung vào dầu khí mà bỏ quên mảng thương mại dân dụng, nơi cần sự linh hoạt mà cơ chế này không có.

Người dùng đặt câu hỏi liệu các đơn vị tư vấn như VBC có thể là lời giải cho bài toán hiệu quả. Để trả lời thấu đáo, cần phân định rõ VBC trong bối cảnh này, vì dữ liệu nghiên cứu chỉ ra sự tồn tại của các thực thể khác nhau mang tên này, đại diện cho các mô hình tiếp cận khác nhau.

Đoạn văn bản tóm tắt ba mô hình hợp tác/hỗ trợ doanh nghiệp liên quan đến Việt Nam, có thể trong bối cảnh hợp tác với Nga, bao gồm:

1. Hội đồng Doanh nghiệp Việt Nam (Vietnam Business Council): Là mô hình Hiệp hội, một diễn đàn bán chính thức (thường gắn với VCCI), có vai trò vận động chính sách và tổ chức đối thoại Chính phủ – Doanh nghiệp (G2B).
2. Vostok Business Consulting (VBC Co., Ltd): Là mô hình Tư vấn Tư nhân, một công ty tư nhân cung cấp các dịch vụ như tìm nguồn cung ứng, nghiên cứu thị trường, tư vấn pháp lý và kết nối Doanh nghiệp – Doanh nghiệp (B2B).
3. VBC Capital: Là mô hình Tài chính/Offshore, chuyên về đăng ký kinh doanh tại nước ngoài (ví dụ: Madeira), tối ưu hóa thuế và cấu trúc doanh nghiệp.

Câu trả lời là: Có, nhưng chỉ trong phạm vi thương mại dân dụng và phi chiến lược. Những điểm nghẽn VBC có thể khai thông nhanh hơn Ủy ban Liên chính phủ:

1. Thẩm định Tuân thủ:

• Vấn đề: Doanh nghiệp Việt Nam sợ bị trừng phạt nên từ chối mọi giao dịch với Nga, kể cả hàng hóa không bị cấm (thực phẩm, dệt may). Ủy ban Liên chính phủ chỉ đưa ra cam kết chung chung “tạo điều kiện”.
• Vai trò VBC: Các công ty tư vấn tư nhân có thể cung cấp dịch vụ rà soát danh sách đen (SDN List) của OFAC cho từng đối tác Nga cụ thể. Họ xác nhận cho ngân hàng Việt Nam rằng “Lô hàng X bán cho Công ty Y tại Nga là hợp pháp và an toàn”. Sự xác nhận cụ thể này giúp ngân hàng dám giải ngân, khơi thông dòng chảy hàng hóa nhanh hơn nhiều so với các nghị quyết chính trị.

2. Kết nối thực chất:

• Vấn đề: Doanh nghiệp Nga thường lãng phí thời gian tiếp cận các Bộ ngành Việt Nam để chào bán sản phẩm tiêu dùng, không hiểu rằng thị trường Việt Nam đã tư nhân hóa cao độ.
• Công ty tư vấn (như VBC) đưa doanh nghiệp Nga tiếp cận trực tiếp các nhà phân phối hoặc các sàn thương mại điện tử. Họ cắt bỏ khâu trung gian hành chính, giúp sản phẩm thâm nhập thị trường theo logic cung-cầu.

3. Linh hoạt trong thanh toán (Payment Workarounds):

• Vấn đề: Hệ thống SWIFT bị chặn.
• VBC như Tư vấn viên có thể thiết kế các giải pháp Hàng đổi Hàng (Barter Trade) hiện đại hoặc sử dụng Tiền mã hóa (Crypto/Stablecoin) trong khuôn khổ thí điểm mà Việt Nam đang xây dựng. Đây là vùng xám mà Nhà nước (Ủy ban) không thể chính thức hướng dẫn trên giấy tờ, nhưng tư nhân có thể thực hiện để “lách” qua khe cửa hẹp.

Giới hạn của VBC:

• VBC không thể thay thế Chính phủ trong việc bảo lãnh thanh toán cho các hợp đồng dầu khí hay quốc phòng trị giá hàng tỷ USD.
• VBC không thể can thiệp vào chính sách thuế hay xin cấp visa ngoại giao.
• VBC không thể giải quyết vấn đề bảo hiểm hàng hải quốc tế nếu không có sự hậu thuẫn của Nhà nước.

Ba vấn đề cốt lõi

Dựa trên phân tích tổng thể, sự hợp tác Nga – Việt đang bị kìm hãm bởi 3 vấn đề chính mà cơ chế hiện tại chưa giải quyết triệt để:

1. Sự đứt gãy hạ tầng tài chính: Không có kênh thanh toán thuận tiện cho khối tư nhân. Các ngân hàng thương mại Việt Nam (Vietcombank, MB, v.v.) quá sợ rủi ro nên từ chối phục vụ doanh nghiệp Nga.
2. Sự lệch pha về thông tin và kỳ vọng: Doanh nghiệp Nga vẫn giữ tư duy “bao cấp”, kỳ vọng vào các hợp đồng chỉ định từ Chính phủ Việt Nam, trong khi thị trường Việt Nam đã vận hành theo cơ chế cạnh tranh khốc liệt.
3. Nút thắt Logistics: Chi phí vận chuyển cao và thời gian dài do phải đi đường vòng, cộng với thiếu bảo hiểm hàng hóa.

VBC (đại diện cho khối tư vấn) không nên được xem là đối thủ hay sự thay thế cho Ủy ban Liên chính phủ, mà là cánh tay nối dài thực thi. Vai trò cụ thể bao gồm:

Vai trò 1: “Bộ lọc” Tuân thủ 

VBC đóng vai trò là lớp đệm trung gian. Thay vì để ngân hàng Việt Nam đối mặt trực tiếp với rủi ro, VBC thực hiện Due Diligence (thẩm định) kỹ lưỡng, cung cấp hồ sơ sạch (Clean Dossier) cho ngân hàng. Điều này giúp giảm chi phí tuân thủ và tâm lý e ngại của các tổ chức tài chính.

Vai trò 2: Kiến trúc sư cho thanh toán phi truyền thống

Trong bối cảnh Việt Nam đang thí điểm khung pháp lý cho tài sản số và Nga đang tích cực hợp pháp hóa thanh toán crypto cho ngoại thương, VBC có thể là đơn vị tiên phong thiết kế các cấu trúc thanh toán:

• Mô hình Clearing House tư nhân: VBC kết nối một doanh nghiệp nhập khẩu phân bón Nga (cần trả Ruble/USD) với một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê sang Nga (đang có Ruble). Hai bên thanh toán bù trừ nội địa tại Việt Nam (bằng VND) thông qua sự điều phối và kiểm toán của VBC, hạn chế tối đa việc chuyển tiền qua biên giới.

Vai trò 3: Bản địa hóa thay vì Nhập khẩu

Thay vì cố gắng nhập khẩu máy móc từ Nga (rủi ro cao), VBC tư vấn cho doanh nghiệp Nga thành lập liên doanh sản xuất (JV) ngay tại các khu công nghiệp Việt Nam. Biến hàng hóa “Made in Russia” thành “Made in Vietnam” với công nghệ Nga. Điều này giúp né tránh hoàn toàn các lệnh trừng phạt thương mại và tận dụng các hiệp định FTA mà Việt Nam đã ký kết.

Bảng so sánh tóm tắt sự khác biệt giữa hợp tác cấp Chính phủ (G2G – Ủy ban Liên chính phủ) và hợp tác cấp Doanh nghiệp tư nhân (VBC – Công ty Tư vấn) trong quan hệ Nga-Việt, dựa trên các tiêu chí:

• Đối tượng phục vụ: G2G tập trung vào các Tập đoàn Nhà nước và Dự án Chiến lược; VBC hướng đến Doanh nghiệp Vừa và Nhỏ (SMEs) và Tư nhân.
• Tốc độ xử lý: G2G chậm (theo kỳ họp hàng năm); VBC nhanh (theo dự án, thời gian thực).
• Giải pháp thanh toán: G2G sử dụng Hoán đổi nợ chính phủ và Kênh thanh toán đặc biệt; VBC linh hoạt với Barter, Crypto, Netting, Fintech.
• Rủi ro trừng phạt: G2G được bảo vệ bởi quyền miễn trừ quốc gia; VBC dễ bị tổn thương, cần thẩm định kỹ.
• Hiệu quả kỳ vọng: G2G hướng đến Ổn định chính trị, An ninh năng lượng; VBC mong đợi Tăng trưởng doanh số, Đa dạng hóa thị trường.

Sự ưa thích của Nga đối với các cơ quan Nhà nước Việt Nam không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên mà là một nhu cầu sinh tồn trong bối cảnh địa chính trị khắc nghiệt. Cơ chế này, dù cồng kềnh, cung cấp sự bảo mật và an toàn tối cần thiết cho các giao dịch trụ cột (dầu khí, quốc phòng). Tuy nhiên, cái giá phải trả là sự tắc nghẽn trong dòng chảy thương mại dân sự và sự lãng phí tiềm năng của khối doanh nghiệp tư nhân.

Để giải quyết bài toán “không đem lại hiệu quả thiết thực”, hai nước không cần loại bỏ cơ chế Ủy ban Liên chính phủ, mà cần bổ sung một động cơ tăng áp là khối tư vấn tư nhân (VBC).

Khuyến nghị chiến lược:

1. Chính thức hóa vai trò của Tư vấn: Ủy ban Liên chính phủ nên ủy quyền cho các đơn vị như VBC thực hiện các chức năng xúc tiến thương mại cụ thể, công nhận kết quả thẩm định của họ để các ngân hàng yên tâm thanh toán.
2. Thí điểm “Sandbox” thanh toán: Cho phép VBC thử nghiệm các mô hình thanh toán đối trừ hoặc qua tài sản số trong một phạm vi kiểm soát (sandbox) để tìm ra lối thoát cho điểm nghẽn tài chính.
3. Chuyển dịch tư duy: Nga cần chấp nhận thực tế rằng tại Việt Nam, quyền lực kinh tế đang dịch chuyển sang khu vực tư nhân. Làm việc qua VBC để tiếp cận khối này sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ trông chờ vào các biên bản ghi nhớ cấp Bộ.

Tóm lại, VBC không thể thay thế Nhà nước trong các vấn đề chủ quyền, nhưng họ chính là chìa khóa để mở cánh cửa thương mại thực tiễn, biến các cam kết chính trị 15 tỷ USD thành những con số thực tế trên bảng cân đối kế toán.