Trong suốt một thập kỷ qua, thế giới dường như đã chìm đắm trong một kịch bản năng lượng duy ý chí, nơi than đá bị xem là tội đồ của biến đổi khí hậu và bị tuyên án loại bỏ thần tốc. Tuy nhiên, khi xung đột bùng phát tại các tọa độ địa chính trị nhạy cảm, đặc biệt là tại Trung Đông, bmột thực tại khắc nghiệt được phơi bày: An ninh năng lượng chính là nền tảng của sự sinh tồn. Khi eo biển Hormuz không còn là tuyến đường đảm bảo cho dòng chảy khí đốt và dầu mỏ, các cường quốc từ Âu sang Á đã nhanh chóng tái định nghĩa lại giá trị của than đá – nguồn năng lượng duy nhất có khả năng đáp ứng tiêu chí nhanh, rẻ và sẵn có trong những thời khắc khủng hoảng.
Sự trỗi dậy của than đá trong năm nay không phải là một bước lùi của văn minh, mà là sự trở lại của chủ nghĩa thực dụng năng lượng. Khác với khí đốt phụ thuộc vào hệ thống đường ống xuyên biên giới dễ bị tổn thương hoặc điện hạt nhân đòi hỏi hàng thập kỷ để xây dựng, than đá sở hữu khả năng lưu trữ tại chỗ với khối lượng khổng lồ, trở thành điểm tựa chống lại các cú sốc bên ngoài. Đặc biệt, sự tiến bộ vượt bậc của công nghệ đốt than đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc chơi. Những nhà máy nhiệt điện sử dụng công nghệ siêu tới hạn (SC) và trên siêu tới hạn (USC) hiện nay đã đẩy hiệu suất lên mức 50%, một bước nhảy vọt so với mức 30% của thế kỷ trước. Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mà việc sử dụng than không còn đồng nghĩa với sự lạc hậu, mà là sự tối ưu hóa tài nguyên dưới sự bảo trợ của khoa học hiện đại.
Đối với một nền kinh tế đang khát năng lượng để công nghiệp hóa như Việt Nam, làn sóng phục hưng của than đá vừa là một điểm tựa, vừa là một thách thức về mặt chiến lược quản trị. Quy hoạch năng lượng quốc gia đã xác định nhiệt điện than là nguồn điện nền không thể thay thế trong trung hạn để đảm bảo điện cho các công xưởng và hộ gia đình. Tuy nhiên, để không bị kẹt lại trong những tàn dư của công nghệ cũ, ngành than nội địa cần thực hiện một cuộc đại tu tư duy từ gốc rễ. Việc khai thác tại Việt Nam đang tiến dần vào những giới hạn kỹ thuật khắc nghiệt khi các mỏ lộ thiên cạn kiệt, buộc chúng ta phải khai thác xuống độ sâu hàng trăm mét dưới mặt nước biển. Trong bối cảnh đó, việc áp dụng mô hình Mỏ thông minh với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo và tự động hóa không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để bảo vệ sinh mạng thợ mỏ và duy trì hiệu quả kinh tế.
Sự chuẩn bị của Việt Nam không chỉ dừng lại ở cửa mỏ hay lò đốt, mà phải vươn xa tới các bàn đàm phán quốc tế và hạ tầng logistics quy mô lớn. Khi Việt Nam chuyển mình thành một quốc gia nhập khẩu than ròng, việc thiết lập các liên minh cung ứng dài hạn với các đối tác chiến lược như Úc, Indonesia hay Nga trở thành một ván bài ngoại giao năng lượng sống còn. Việc xây dựng hệ thống cảng nước sâu chuyên dụng và hạ tầng trung chuyển hiện đại sẽ là yếu tố quyết định giúp giảm thiểu chi phí vận tải, từ đó giữ cho giá điện đầu vào không trở thành gánh nặng đối với sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Nhìn về tương lai, giá trị của than đá cần được định nghĩa lại trong một khung khổ kinh tế tuần hoàn rộng lớn hơn. Thay vì chỉ xem than là nhiên liệu đốt, ngành công nghiệp cần hướng tới việc chế biến sâu, biến than thành nguyên liệu cho ngành hóa chất và sản xuất vật liệu mới. Song song với đó, việc đầu tư vào các giải pháp thu giữ carbon (CCS) và lộ trình đốt kèm sinh khối sẽ là giấy thông hành giúp điện than Việt Nam vượt qua được những hàng rào kỹ thuật khắt khe về môi trường của các thị trường phát triển.
Cuối cùng, bài học lớn nhất từ những biến động địa chính trị hiện nay chính là sự tỉnh táo trước các trào lưu nhất thời.
Việt Nam cần tận dụng cửa sổ cơ hội từ sự phục hồi của ngành than toàn cầu để hiện đại hóa năng lực nội tại, tích lũy nguồn lực và tạo ra một bước đệm an toàn trước khi chuyển đổi hoàn toàn sang các nguồn năng lượng xanh hơn trong tương lai. Trong cuộc đua năng lượng toàn cầu, kẻ chiến thắng không nhất thiết là kẻ đi nhanh nhất theo các khẩu hiệu, mà là kẻ biết kết hợp hài hòa giữa công nghệ hiện đại và thực tế địa phương để bảo vệ lợi ích quốc gia tối thượng. Than đá, trong hình hài mới của công nghệ và quản trị, vẫn sẽ là xương sống vững chắc cho khát vọng hóa rồng của Việt Nam nếu chúng ta biết cách khai phóng sức mạnh của nó bằng một tư duy thực dụng và tầm nhìn chiến lược.