Cơ chế điều chỉnh biên giới các-bon (CBAM – Carbon Border Adjustment Mechanism) là một chính sách mang tính bước ngoặt của Liên minh châu Âu (EU) nhằm giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu. Nói một cách đơn giản, đây là một loại “thuế các-bon” đánh vào hàng hóa nhập khẩu vào EU dựa trên lượng khí thải phát ra trong quá trình sản xuất các mặt hàng đó.
Tại sao CBAM lại ra đời?
EU có một hệ thống mua bán khí thải nội bộ (EU ETS), nơi các doanh nghiệp châu Âu phải trả tiền cho mỗi tấn CO2 họ thải ra. Điều này dẫn đến hai vấn đề mà CBAM muốn giải quyết:
- Rò rỉ các-bon (Carbon Leakage): Các công ty EU có thể chuyển sản xuất sang các quốc gia có quy định môi trường lỏng lẻo hơn để tiết kiệm chi phí.
- Công bằng thương mại: Đảm bảo hàng hóa sản xuất tại EU (phải chịu phí khí thải) không bị lép vế trước hàng nhập khẩu giá rẻ nhưng “bẩn” từ nước ngoài.
Các mặt hàng chịu ảnh hưởng đầu tiên
Trong giai đoạn đầu, CBAM tập trung vào các ngành công nghiệp nặng có nguy cơ rò rỉ các-bon cao và cường độ phát thải lớn:
- Sắt và thép
- Xi măng
- Phân bón
- Nhôm
- Điện
- Hydro
Lộ trình triển khai
EU không áp dụng CBAM ngay lập tức một cách cực đoan mà chia thành các giai đoạn:
- Giai đoạn chuyển tiếp (Từ tháng 10/2023 – 12/2025): Các nhà nhập khẩu chỉ cần báo cáo lượng phát thải có trong hàng hóa mà chưa phải nộp tiền.
- Giai đoạn vận hành chính thức (Từ năm 2026): Nhà nhập khẩu bắt đầu phải mua chứng chỉ CBAM. Giá chứng chỉ này sẽ được tính dựa trên giá đấu thầu chứng chỉ phát thải tại EU hàng tuần.
Tác động đối với Việt Nam
Việt Nam là nước có độ mở kinh tế lớn và EU là một trong những đối tác thương mại hàng đầu. CBAM sẽ tạo ra những thách thức nhưng cũng là động lực:
- Thách thức: Tăng chi phí xuất khẩu, đặc biệt là ngành thép và nhôm. Nếu công nghệ sản xuất vẫn lạc hậu, hàng Việt sẽ khó cạnh tranh về giá tại thị trường EU.
- Cơ hội: Thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi sang năng lượng tái tạo và công nghệ xanh. Những doanh nghiệp đi đầu trong việc giảm phát thải sẽ chiếm lĩnh được thị phần lớn hơn.
Lưu ý: Nếu một quốc gia xuất khẩu đã có hệ thống đánh thuế các-bon nội bộ tương đương, mức thuế đó có thể được khấu trừ vào phí CBAM khi nhập khẩu vào EU để tránh đánh thuế hai lần.