VOSTOK BUSINESS CONSULTING

Sự thống trị của đồng đô la Mỹ (USD) trong hơn nửa thế kỷ qua được xây dựng dựa trên một thỏa thuận bất thành văn nhưng vững như bàn thạch: dầu mỏ phải được giao dịch bằng đô la. Nhưng những tin đồn gần đây từ Trung Đông, kết hợp với bức tranh nợ công toàn cầu đang phình to, cho thấy hệ thống “Petrodollar” (Đô la dầu mỏ) đang đối mặt với thách thức lớn nhất trong lịch sử.

Một thông tin gây chấn động giới quan sát địa chính trị vừa xuất hiện, được cho là trích dẫn từ một quan chức cấp cao của Iran qua CNN: Tehran đang xem xét khả năng thiết lập một “hành lang hạn chế” qua eo biển Hormuz. Theo đó, các tàu chở dầu sẽ chỉ được phép đi qua nút thắt cổ chai chiến lược này với một điều kiện tiên quyết – hàng hóa của họ phải được giao dịch bằng đồng Nhân dân tệ (Yuan) của Trung Quốc. Dù tính xác thực của thông tin này vẫn còn là một dấu hỏi lớn và mang đậm màu sắc của một đòn chiến tranh thông tin, thông điệp cốt lõi chỉ ra một thực tế địa chính trị: Trục Iran – Trung Quốc đang nhắm thẳng vào USD.

Ngay cả khi tin tức trên chỉ là một đòn tung hỏa mù, nó vẫn là một chiến dịch trolling (thách thức và chế nhạo) đầy tinh vi nhắm vào chính quyền hiện tại của Nhà Trắng. Bức thông điệp được gửi đi rất rõ ràng: Iran có sự hậu thuẫn vững chắc từ Trung Quốc, và Bắc Kinh hoàn toàn hiểu rõ mục tiêu của các áp lực quân sự nhắm vào Tehran và sẵn sàng đáp trả.

Eo biển Hormuz không chỉ là một tuyến đường thủy. Đây là yết hầu của nền kinh tế toàn cầu, nơi trung chuyển khoảng 20% đến 30% lượng dầu mỏ tiêu thụ trên toàn thế giới. Nếu Mỹ mất đi khả năng kiểm soát quân sự tại khu vực Vùng Vịnh, hệ lụy kéo theo không chỉ dừng lại ở quyền lực cứng. Việc đánh mất sự kiểm soát tài chính đối với dòng chảy năng lượng này sẽ mang lại những hậu quả thảm khốc cho USD.

Nếu các quốc gia không thể mua dầu từ Vùng Vịnh bằng USD mà buộc phải dùng CNY, thì họ giữ USD để làm gì? Tại sao các Ngân hàng Trung ương trên thế giới phải duy trì lượng lớn dự trữ ngoại hối bằng USD thay vì chuyển sang đồng tiền của Trung Quốc? Đặc biệt là khi vị thế bá quyền của Mỹ đang bộc lộ dấu hiệu suy yếu, thậm chí bị hoài nghi về khả năng thiết lập một hành lang an ninh cơ bản tại eo biển Hormuz. Trong khi đó, Bắc Kinh dường như có thể đảm bảo sự thông suốt này mà không cần tốn một viên đạn, chỉ bằng các thỏa thuận kinh tế và ngoại giao.

Để hiểu tại sao đòn tấn công vào hệ thống Petrodollar lại nguy hiểm đến vậy đối với Washington, chúng ta cần nhìn vào dữ liệu nợ công toàn cầu (theo báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới của IMF, tháng 10/2024).

Dữ liệu từ biểu đồ “A WORLD OF DEBT” vẽ ra một thực tại đáng báo động: Tổng nợ chính phủ toàn cầu đã chạm mức khổng lồ 102,1 nghìn tỷ USD, tăng thêm 42,4 nghìn tỷ USD chỉ kể từ năm 2015. Hoa Kỳ là con nợ lớn nhất thế giới, chiếm tới 34,55% tổng số nợ toàn cầu. Với hơn 36 nghìn tỷ USD nợ chính phủ, khối nợ của Mỹ cao hơn gấp đôi so với quốc gia đứng thứ hai là Trung Quốc (16,5 nghìn tỷ USD, chiếm 16,12%).

Sức mạnh giúp nước Mỹ có thể gánh vác khối nợ 36 nghìn tỷ USD này mà không rơi vào siêu lạm phát hay vỡ nợ chính là nhờ vị thế đồng tiền dự trữ thế giới của USD. Vì toàn thế giới cần USD để mua dầu và giao dịch thương mại, họ buộc phải mua trái phiếu kho bạc Mỹ (US Treasuries) như một nơi lưu trữ giá trị an toàn. Nói cách khác, thế giới đang tài trợ cho thâm hụt ngân sách khổng lồ của Washington.

Nếu dòng chảy dầu mỏ chuyển hướng sang “Petroyuan” (Nhân dân tệ dầu mỏ), nhu cầu dự trữ USD sẽ sụt giảm mạnh mẽ. Khi các quốc gia bắt đầu bán tháo trái phiếu Mỹ, chi phí vay mượn của Washington sẽ tăng vọt. Khối nợ 36 nghìn tỷ USD lúc này sẽ không còn là một công cụ đòn bẩy tài chính, mà trở thành một quả bom nổ chậm có khả năng tàn phá nền kinh tế xứ cờ hoa. Nhắm vào Petrodollar chính là nhắm vào khối nợ này.

Nỗ lực quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ thông qua dầu mỏ không phải là một ý tưởng mới xuất hiện. Vài năm trước, chính Ả Rập Xê Út – đồng minh truyền thống lâu năm của Mỹ và là viên gạch nền móng của hệ thống Petrodollar được thiết lập từ những năm 1970 – cũng đã từng bắn tiếng về sự sẵn sàng định giá một phần dầu mỏ xuất khẩu sang Trung Quốc bằng đồng CNY.

Tuy nhiên, những sáng kiến đó đã bị dập tắt một cách nhanh chóng và lặng lẽ. Giới quan sát tin rằng Washington đã sử dụng mọi đòn bẩy ngoại giao, kinh tế và rào chắn an ninh để “nhắc nhở” các nhà lãnh đạo tại Riyadh về vai trò và vị trí của họ trong trật tự kinh tế toàn cầu do Mỹ dẫn dắt. Sự bảo vệ quân sự của Mỹ đối với vương quốc này được gắn chặt với việc duy trì giao dịch dầu mỏ bằng USD.

Nhưng bối cảnh năm 2026 đã khác. Sự trỗi dậy của khối BRICS, cuộc chiến tại Đông Âu, và mối quan hệ ngày càng nồng ấm giữa Riyadh, Tehran và Bắc Kinh đang làm suy yếu khả năng răn đe của Mỹ. Trung Quốc, với tư cách là nhà nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, đang có vị thế đàm phán mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Sự trớ trêu của cục diện hiện tại nằm ở các kịch bản hành động tiếp theo. Trở lại với tin đồn về việc Iran mở cửa eo biển Hormuz độc quyền cho “dầu mỏ Nhân dân tệ”, một nghịch lý địa chính trị sâu sắc có thể xảy ra.

Nếu Tehran thực sự tiến hành các bước đi cụ thể để hiện thực hóa chính sách này, biến eo biển Hormuz thành một trạm thu phí địa chính trị ưu tiên cho phe phi-đô-la, phản ứng của phương Tây sẽ ra sao? Rất có khả năng, để ngăn chặn sự trỗi dậy của một hệ thống tiền tệ đối thủ và bảo vệ sự tồn vong của Petrodollar, chính Mỹ và các đồng minh phương Tây mới là những người buộc phải tiến hành phong tỏa eo biển Hormuz. Thay vì duy trì tự do hàng hải như tuyên bố truyền thống, Washington có thể phải dùng đến sức mạnh hải quân để chặn đứng mọi chuyến tàu chở dầu thanh toán bằng đồng tiền của đối thủ, thiết lập các lệnh cấm vận cứng rắn chưa từng có. Từ một người bảo vệ đường biển, Mỹ có thể bị đẩy vào thế phải bóp nghẹt tuyến đường thủy này để không dung dưỡng một “Petroyuan” đang lớn mạnh.

Cho dù câu chuyện về “trạm thu phí Nhân dân tệ” tại eo biển Hormuz là sự thật hay chỉ là một phép thử tâm lý trên bàn cờ ngoại giao, nó đã đánh trúng vào nỗi sợ hãi lớn nhất của phương Tây. Một thế giới chia rẽ, nơi quyền lực tài chính được tái định hình dựa trên ai kiểm soát các điểm thắt cổ chai năng lượng, đang hiện ra ngày một rõ nét.

Với khối nợ chiếm hơn 1/3 nợ toàn cầu, nền kinh tế Mỹ đang đứng trước một phép thử khắc nghiệt. Việc giữ vững hệ thống Petrodollar không còn đơn thuần là vấn đề duy trì quyền lực, mà là vấn đề sống còn của nền tài chính quốc gia. Cục diện Trung Đông, vì thế, không chỉ được định đoạt bằng tên lửa và tàu sân bay, mà còn bằng những dòng lệnh chuyển khoản giữa đồng USD và CNY.