Trung Quốc tìm đảm bảo an ninh dầu mỏ và than tại khu vực Mỹ Latinh

Đúng 3 thập kỷ trước, Liên Xô tan rã, giúp Mỹ trở thành siêu cường cuối cùng và là người chiến thắng trong Chiến tranh lạnh. Theo nhiều học giả, sự kiện này báo trước một kỷ nguyên mới trong quan hệ quốc tế, nơi nền dân chủ tư bản tự do và chủ nghĩa đa phương dưới sự lãnh đạo của Mỹ là trật tự của thời đại mới. Kể từ đó, Trung Quốc không chỉ nổi lên như một cường quốc kinh tế lớn hàng đầu mà còn là mối đe dọa đối với vai trò lãnh đạo toàn cẩu của Mỹ và hệ thống thị trường tư bản dân chủ tự do. Chuyên gia Matthew Smith của trang tin Oilprice.com mới đây đã có bài viết phân tích về sự quan tâm đặc biệt của Trung Quốc đến các nguồn tài nguyên dầu mỏ và than đá ở khu vực Mỹ Latinh. 

Cạnh tranh khốc liệt giữa hai cường quốc kinh tế lớn nhất thế giới đang gia tăng khi Đảng Cộng sản Trung Quốc sử dụng sức mạnh kinh tế của mình để thách thức quyền bá chủ của Mỹ và củng cố đáng kể ảnh hưởng địa chính trị của mình. Để duy trì sự tăng trưởng của mình, chính quyền Trung Quốc quyết tâm đảm bảo các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bao gồm cả dầu thô. Vì lý do này, Trung Quốc đã nổi lên là quốc gia nhập khẩu dầu thô hàng đầu thế giới. Trong tháng 8/2021, Trung Quốc đã nhập khẩu 10,49 triệu thùng dầu thô/ngày, tăng 8% so với tháng 7 nhưng vẫn thấp hơn 6% so với mức nhập khẩu 11,18 triệu thùng/ngày của tháng 8/2020. 

Nhằm đảm bảo khả năng tiếp cận các nguồn nhiên liệu thô quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế, chính quyền Trung Quốc đã chỉ đạo các doanh nghiệp nhà nước mở rộng hoạt động sang nhiều khu vực đang phát triển giàu tài nguyên thiên nhiên. Nhu cầu đảm bảo quyền tiếp cận với nhiều loại hàng hóa khác nhau, đặc biệt là than và dầu thô ngày càng quan trọng hơn khi giữa Trung Quốc và Úc xảy ra xung đột thương mại. Phía Trung Quốc đưa ra nhiều hạn chế trong nhập khẩu nguyên liệu thô từ Úc. Một trong những khu vực thu hút đặc biệt sự quan tâm của chính quyền Trung Quốc là khu vực Mỹ Latinh. 

Việc nhiều chính phủ Mỹ Latinh yếu kém về tài khóa, kinh tế bất ổn sâu sắc do đại dịch Covid-19 đã tạo cơ hội lý tưởng cho Trung Quốc xây dựng ảnh hưởng lớn hơn trong khu vực. Quyết định bỏ qua Mỹ Latinh của cựu Tổng thống Mỹ D.Trump cùng với quyền bá chủ khu vực đang bị suy giảm của Mỹ đang khuếch đại khả năng của Trung Quốc trong việc mở rộng dấu ấn và ảnh hưởng của mình tại đây. Điều này đi kèm với lợi ích bổ sung là có thể thách thức trực tiếp chính quyền Mỹ. Các công ty năng lượng nhà nước và công nhân Trung Quốc đang tăng cường sự hiện diện trong khu vực, đầu tư mạnh mẽ vào nhiều hoạt động, đặc biệt là ở Colombia, Ecuador và Venezuela. 

Điều này đang khiến căng thẳng địa chính trị ở Mỹ Latinh tăng lên khi nhiều chính phủ khu vực tìm cách kiếm tiền từ các khoản tài trợ kinh tế do Trung Quốc cung cấp, trong khi vẫn duy trì mối quan hệ tốt với Mỹ. Nhà sản xuất dầu lớn thứ ba của Mỹ Latinh và Colombia đang bị ràng buộc sâu sắc vào mối quan hệ “tay ba”. Chính quyền Colombia được Tổng thống Mỹ Biden mô tả trong chiến dịch bầu cử năm ngoái của mình là nền tảng chính sách của Mỹ ở khu vực Mỹ Latinh. Những đồng thời, chính quyền nước này đang tìm kiếm mối quan hệ chặt chẽ hơn với Trung Quốc. 

Nền kinh tế Colombia phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu hàng hóa, trong đó dầu thô và than đá là hai mặt hàng xuất khẩu giá trị nhất của Colombia. Điều này khiến Trung Quốc trở thành một thị trường xuất khẩu quan trọng. Chính quyền của Tổng thống Ivan Duque đang “rơi vào tuyệt vọng” để phục hồi nền kinh tế sau những tác động nghiêm trọng từ đại dịch. Trong năm 2020, GDP của Colombia đã suy giảm gần 7%. Chính quyền Colombia đang phải đối mặt với “hố đen” ngân sách với khoảng thâm hụt năm 2021 dự kiến ở mức 9% GDP, gây ra những khó khăn nghiêm trọng. 

Quan hệ Colombia – Trung Quốc ngày càng phát triển

Tình trạng khó khăn nghiêm trọng đối với nền kinh tế khiến chính quyền Colombia vẫn tìm kiếm quan hệ chặt chẽ hơn với Trung Quốc dù nước này là đồng minh chủ chốt của Mỹ. Điều này là do Colombia xác định, một phần quan trọng của quá trình phục hồi kinh tế sau đại dịch là tăng sản lượng khai thác than nhiệt, đồng thời hy vọng Trung Quốc sẽ tăng cường nhập khẩu than dù tiêu thụ than toàn cầu sụt giảm. Vào năm 2019, Tổng thống Colombia – Duque đã có chuyến thăm đến Trung Quốc và đến tháng 6/2021, đại sứ Colombia tại Trung Quốc cho biết, nước này đang tìm cách tham gia Sáng kiến Vành đai, Con đường đầy tham vọng của Trung Quốc. Theo cơ quan thống kê của Colombia, xuất khẩu hàng hóa sang Trung Quốc chiếm 11% sản lượng xuất khẩu và chiếm 23% về giá trị xuất khẩu. Trung Quốc cũng trở thành đối tác thương mại quan trọng thứ hai của nước này. 

Ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc ở khu vực Mỹ Latinh không kết thúc bằng áp lực phá vỡ quan hệ đồng minh lâu dài giữa Colombia và Mỹ. Chính quyền Trung Quốc đang tích cực mở rộng ảnh hưởng của mình tại các quốc gia láng giềng của Colombia là Ecuador và Venezuela. Vào cuối năm 2020, Trung Quốc đã ký khoản vay 1,4 tỷ USD, được hỗ trợ bằng dầu thô với Chính phủ Ecuador. Khoản vay này về cơ bản đã tái cấu trúc cho khoảng 200 triệu thùng dầu mà Ecuador còn nợ theo các thỏa thuận hiện có. 

Các nhà sản xuất dầu khí nhà nước Trung Quốc giữ một vị trí nổi bật trong ngành công nghiệp dầu mỏ của Ecuador. Các công ty Trung Quốc nắm giữ quyền tham gia hơn 11 lô dầu mỏ ở lưu vực Amazon thuộc Ecuador. Chính vì vậy, Trung Quốc đóng vai trò rất quan trọng trong ngành dầu mỏ của nước này. Hiện nay, thị trường Trung Quốc chiếm khoảng 13% sản lượng dầu xuất khẩu của Ecuador. 

Các lệnh trừng phạt của Mỹ đẩy Venezuela xích lại gần Nga, Trung Quốc và Iran

Venezuela – quốc gia sở hữu trữ lượng dầu lớn nhất với thế giới với tiềm năng 304 tỷ thùng, đang chứng kiến gần 95% dân số của mình sống trong cảnh nghèo đói. Sự giàu có về tài nguyên dầu mỏ của nước này thu hút sự chú ý đáng kể từ chính quyền Trung Quốc. Các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt của Mỹ, ngăn cản Chính phủ Venezuela tiếp cận thị trường vốn và năng lượng quốc tế, đã khiến ngành công nghiệp dầu khí Venezuela sụp đổ nhanh chóng. Dữ liệu của OPEC vào tháng 8/2021 cho thấy, sản lượng khai thác dầu trung bình của nước này hiện chỉ đạt 523.000 thùng/ngày, chỉ bằng ⅕ sản lượng khai thác vào năm 1998. 

Sự sụp đổ của ngành dầu mỏ – ngành kinh tế xương sống của Venezuela gây ra sự sụp đổ nền kinh tế quốc dân, buộc Tổng thống Maduro phải quay sang Nga, Trung Quốc, Cuba và Iran để được hỗ trợ. Điều này tạo cơ hội cho những quốc gia có tư tưởng đối lập với Mỹ tăng cường sự hiện diện của mình ở khu vực Mỹ Latinh, qua đó thách thức quyền bá chủ khu vực của Mỹ. Nga, Trung Quốc và Iran đã thiết lập sự hiện diện đáng kể trong ngành công nghiệp dầu khí của Venezuela, đảm bảo quyền kiểm soát các tài sản khác nhau, bao gồm các mỏ dầu, góp phần củng cố quyền lực địa chính trị và đòn bẩy của mình đối với giá dầu. 

Dưới thời cố Tổng thống Hugo Chavez, Trung Quốc đã ký các khoản vay lên tới 50 tỷ USD cho Venezuela để nhận lại các khoản trả bằng dầu thô. Đến giữa năm 2019, cả Nga và Trung Quốc đã giảm bớt các giao dịch trực tiếp với Venezuela và tập đoàn dầu khí nhà nước Venezuela (PDVSA) do các lệnh trừng phạt bổ sung cứng rắn từ chính quyền Mỹ. 

Trong khi chính quyền Mỹ vẫn kiên quyết duy trì các biện pháp trừng phạt đối với Venezuela, Trung Quốc nhận thấy cơ hội được tạo ra từ một nhà nước Venezuela đang trên bờ sụp đổ, đã đẩy mạnh đầu tư vào Venezuela. Trong tháng 9 vừa qua, tập đoàn dầu khí quốc gia Trung Quốc (CNPC) đã cử các kỹ sư đến làm việc tại một nhà máy pha trộn dầu mà tập đoàn này đang vận hành cùng PDVSA. CNPC cũng đề nghị PDVSA tăng cường sản xuất tại 5 công ty liên doanh trong Vành đai Orinoco. Chính quyền Venezuela kiên định rằng, với sự giúp đỡ của Trung Quốc, họ có thể nâng sản lượng dầu thô lên mức 1,5 triệu thùng/ngày vào cuối năm 2021. Phía OPEC đánh giá, điều này rất khó xảy ra. 

Mỹ có thể duy trì ảnh hưởng của mình ở khu vực Mỹ Latinh?

Nếu phía Mỹ không sớm hành động dứt khoát, Trung Quốc sẽ thiết lập sự hiện diện mạnh mẽ hơn ở khu vực này, làm suy yếu quyền bá chủ truyền thống của Mỹ, đồng thời mang lại cho Trung Quốc ảnh hưởng địa chính trị lớn hơn và khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên thiên nhiên rộng lớn của khu vực. Sẽ rất khó để các chính phủ ở khu vực Mỹ Latinh – nơi chịu nhiều tác động của đại dịch, có thể chống lại những cám dỗ từ phía Trung Quốc vì những phần thưởng kinh tế và tài chính đáng kể hiện có để mở rộng thương mại với nền kinh tế số 2 thế giới. 

Nếu Trung Quốc có thể gia tăng đáng kể ảnh hưởng của mình tại đây, đó sẽ là một thảm họa đối với giới chính trị Mỹ, vốn đang bị kẹt trong một cuộc đối đầu toàn cầu ngày càng mở rộng với Trung Quốc để giành vị trí điều phối kinh tế và chính trị thế giới. Mỹ Latinh đang nhanh chóng định hình như một chiến trường quan trọng  trong cuộc đụng độ giữa Mỹ và Trung Quốc.