Lãnh đạo EU đối phó với khủng hoảng năng lượng

Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen mới đây đã đưa ra các nguyên tắc cơ bản để khắc phục khủng hoảng năng lượng trong liên minh. Các đề xuất của EU đã được xem xét tại hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu trong hai ngày 21-22/10. Báo Vedomosti mới đây đã có bài viết về việc giới lãnh đạo EU đang triển khai các biện pháp ứng phó với cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay. 

Người đứng đầu EC nhấn mạnh, chi phí tài nguyên năng lượng hiện nay đang gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Tại châu Âu, điều này chủ yếu là do giá khí đốt giao ngay tăng kỷ lục. Vào đầu tháng 10, giá khí đốt kỳ hạn giao tháng 11 trên sàn giao dịch TTF (Hà Lan) lần đầu tiên trong lịch sử vượt mốc 1.900 USD/1000 m3. Bà Vor der Leyen đã trình bày 5 đề xuất khắc phục cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay, bao gồm: 

Thứ nhất, cần phải chấm dứt tình trạng đầu cơ vào thị trường khí đốt châu Âu, vốn đã tồn tại trong hơn 10 năm qua. 

Thứ hai, EU cần phải xem xét lại toàn bộ hoạt động của thị trường điện châu Âu vì giá điện đã tăng nhanh theo đà tăng của giá khí đốt. 

Trong phiên họp toàn thể của sự kiện Tuần lễ Năng lượng Nga (13/10), Tổng thống V.Putin đã chỉ ra những nguyên nhân của cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay tại châu Âu. Theo Tổng thống V.Putin, giá khí đốt tăng là kết quả của tình trạng thiếu điện chứ không phải ngược lại. Sản lượng tại các nhà máy điện gió – lĩnh vực điện tăng trưởng mạnh trong cán cân năng lượng châu Âu thời gian gần đây, đã giảm mạnh. Bên cạnh đó, một nguyên nhân chính khác là giới thương mại châu Âu đã không dự trữ khí kịp thời cho mùa đông tới trong khi mức dự trữ khí ngầm tại thị trường này thấp kỷ lục. Điều này đã tạo thêm động lực cho giá khí tăng, nhất là trong bối cảnh nhu cầu tăng cao.

Theo Vedomosti, việc tăng giá khí đốt ở châu Âu đã kéo theo giá than tăng, nhất là đối với các loại than làm nhiên liệu đầu vào cho các nhà máy nhiệt điện. Theo đó, giá than đã tăng gần gấp đôi kể từ đầu tháng 9 đến nay, lên mức kỷ lục 280 USD/tấn (giá tại cảng Rotterdam). Theo sau chi phí nhiên liệu năng lượng, giá điện tại thị trường châu Âu cũng tăng mạnh. Theo dữ liệu của công ty Inter RAO (nhà điều hành xuất khẩu điện ở Nga) (06/10), tham chiếu từ sàn giao dịch năng lượng Nordpool, giá điện trung bình ở Đức vào đầu tháng 10 vừa qua là 302,5 euro/MWh, tại Pháp là 298,3 euro/MWh, tại Anh là 320,1 euro/MWh, cao hơn từ 7-9 lần giá điện cùng kỳ năm mới. Chi phí điện ở một số thị trường trong EU tăng mạnh không chỉ xuất phát từ giá khí đốt, giá than tăng cao mà còn do điều kiện thời tiết ở Bắc Âu không thuận lợi cho sản xuất NLTT. 

Nguyên tắc cơ bản thứ ba mà lãnh đạo EC đưa ra nhằm giúp EU tránh được cuộc khủng hoảng tương tự trong tương lai là EU cần có liên hệ bổ sung với các nhà cung cấp LNG nước ngoài – các nhà sản xuất vốn chuyển nguồn cung LNG sang thị trường châu Á để hưởng lợi thế từ giá khí cao. Lãnh đạo EU cũng ủng hộ ý tưởng điều chỉnh việc mua khí đốt tập trung, đã được Pháp, Tây Ban Nha và Cao ủy châu Âu phụ trách chính sách an ninh và đối ngoại Josep Borrell khởi xướng.

Thứ tư là EU cần thảo luận việc kiểm soát chung đối với trữ lượng khí đốt. Các biện pháp này sẽ làm cho khí đốt trở thành nguồn tài nguyên hợp lý hơn cho từng nước thành viên EU. 

Thứ năm, lãnh đạo EC đề xuất EU tiếp tục đầu tư vào các nguồn NLTT từ Quỹ Thế hệ mới của EU (hiện lên tới 750 tỷ euro), vốn ban đầu được thành lập để khắc phục những hậu quả kinh tế bởi đại dịch. Bà Leyen nhấn mạnh, EU đang phụ thuộc quá nhiều vào khí đốt khiến liên minh dễ bị tổn thương. EU cần đa dạng hóa các nhà cung cấp của mình, nhưng chủ yếu là đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch. Ý kiến của nhà lãnh đạo EC đã bỏ qua yếu tố cơ bản trong sản xuất điện tái tạo. Theo Tổng thống V.Putin tại REW, đặc điểm nổi bật chính của NLTT là sự biến động trong sản xuất điện. Thị trường sẽ cần công suất dự trữ NLTT đủ lớn. Và nếu có sự cố phát điện nghiêm trọng xảy ra, chủ yếu do đặc thù của thời tiết thì lượng điện dự trữ sẽ là không đủ. Đây chính là những gì đã xảy ra trong năm 2021 này. 

Ngoài chiến lược tránh phụ thuộc vào khí đốt, lãnh đạo EU còn kêu gọi chính phủ các nước thành viên hỗ trợ các khoản thanh toán tiền điện cho những nhóm người dân có thu nhập thấp. Theo công ty tư vấn Vygon Consulting, trong số 5 đề xuất của lãnh đạo EU, phía EC chỉ có thể hỗ trợ người nghèo và điều chỉnh lượng khí dự trữ bắt buộc. Các vấn đề còn lại nằm ngoài quyền hạn không chỉ của EC mà cả EU nói chung, đặc biệt là đề xuất chấm dứt tình trạng đầu cơ trong điều kiện thị trường khí đốt tự do ở châu Âu. Việc chấm dứt đầu cơ có thể đồng nghĩa với việc định hướng lại thị trường khí đốt châu Âu từ các hợp đồng giao ngay sang dài hạn. Tuy nhiên, việc buộc người tiêu dùng và thương nhân từ bỏ mua khí đốt giao ngay và chuyển sang các hợp đồng khí đốt dài hạn cũng sẽ vi phạm các tiêu chuẩn của chỉ thị khí đốt châu Âu. 

Theo các nhà phân tích, EU có thể ổn định tình hình với chi phí của Quỹ Thế hệ mới của EU, những không nền đầu tư vào các nguồn NLTT mà là hình thành các nguồn dự trữ khí đốt.  EU có thể sử dụng quỹ nhà nước để xây dựng thêm các cơ sở lưu trữ khí đốt ngầm, cho phép sử dụng trong tương lai để ổn định giá năng lượng. Thực tế cho thấy, các nhà chức trách không thể buộc công ty tiện ích đảm bảo một mức dự trữ khí nhất định trong các kho khí ngầm vì điều này cũng vi phạm cơ chế thị trường. 

Trong cuộc khủng hoảng khí đốt hiện nay, vai trò quan trọng thuộc về giới thương nhân và người chơi trên thị trường tài chính – những người lo ngại không thể hoàn thành các hợp đồng cung cấp trong tương lai trong bối cảnh nguồn cung khí đốt hạn chế, giá khí tăng phi mã. Do đó, việc kiểm soát của các cơ quan quản lý đối với việc bán “hợp đồng khống” tại các trung tâm giao dịch sẽ là một thành tựu lớn đến với châu Âu. Tuy nhiên, nhiệm vụ này là khó nhất vì nó sẽ vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ giới tài chính. Thị trường châu Âu đã gắn bó quá lâu đối với hệ thống định giá giao ngay hiện tại. Do đó, giới chuyên gia nghi ngờ khả năng quay lại các hợp đồng dài hạn gắn với giá dầu.

Các chuyên gia cao cấp từ ngân hàng Alfa-bank (Nga) cho biết, các đề xuất của Chủ tịch EC có thể tác động đến cán cân năng lượng tại châu Âu trong dài hạn, nhưng khó giúp liên minh thoát khỏi cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay. Việc giảm sản xuất năng lượng khí bằng cách tăng tỷ trọng các nguồn NLTT là không thể thực hiện trong ngắn hạn và trong điều kiện thiếu hụt nguồn cung năng lượng, điều này càng khiến giá điện biến động mạnh hơn. Do đó, EU có thể điều chỉnh khuôn khổ pháp luật để giải quyết các vấn đề năng lượng. Các biện pháp thích hợp có thể được thực hiện trong khuôn khổ các quy định của chính sách an ninh và đối ngoại chung. Cơ quan điều tiết năng lượng (ACER) đã hoạt động ở EU trong khuôn khổ các quy định về thị trường năng lượng. Do đó, EU có thể mở rộng quyền hạn của ACER để thực hiện mua sắm chiến lược tập trung. Ngoài ra, liên minh có thể cân nhắc thành lập một cơ quan mới, có khả năng cân bằng thị trường năng lượng với chi phí dự trữ khí đốt của chính mình. 

Ví dụ như tại Mỹ, một cơ chế tương tự để quản lý thị trường liên quan đến giá năng lượng đã được áp dụng. Thông qua việc bán dầu trong kho dự trữ chiến lược, Bộ năng lượng Mỹ đang cố gắng tác động đến giá cả năng lượng trong nước.